حراج!

تراجم و کتابشناسی 3

معجم لفظی کتاب ‏شناسی و شخصیت‏ شناسی شیعه
کد محصول: 700157

۲۰,۰۰۰ تومان ۱۹,۰۰۰ تومان

وضعیت: موجود

توضیحات مختصر

 

متن کامل 339 عنوان کتاب در مورد شخصیت‏ شناسی و کتاب‏ شناسی در 1178 جلد

نوع نرم‌افزار: معجم لفظی

موضـوعات: رجال، تراجم و کتابشناسی

تعداد کتاب‌ها: 339

سیستم عامل: ویندوز

توضیحات

محتوای نرم‌افزار

متن کامل ۳۳۹ عنوان کتاب در مورد شخصیت‌ شناسی و کتاب‌ شناسی طی ۱۱۷۸ جلد، به زبان عربی و فارسی
دربــاره تراجم و کتابشناسی 3

«أَیْ بُنَیَّ إِنِّی وَ إِنْ لَمْ أَکُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ کَانَ قَبْلِی فَقَدْ نَظَرْتُ فِی أَعْمَالِهِمْ وَ فَکَّرْتُ فِی أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِی آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ کَأَحَدِهِمْ بَلْ کَأَنِّی بِمَا انْتَهَى إِلَیَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ» (نهج البلاغه، نامه 31).

«پسرکم هرچند من به اندازه همه آنان که پیش از من بوده‏اند نزیسته‏ام، اما در کارهاشان نگریسته‏ام و در سرگذشت‌هاشان اندیشیده و در آنچه از آنان‏ مانده، رفته و دیده‏ام تا چون یکى از ایشان گردیده‏ام، بلکه با آگاهى که از کارهاشان به دست آورده‏ام، گویى چنان است که با نخستین تا پسینشان به سر برده‏ام» (ترجمه شهیدی، ص298).

بر همگان آشکار است که دستاوردهای بزرگ و مهم علمی در سایه تلاش‌های بی‌وقفه‌ی دانشمندان و علما و در طی قرون گذشته، حاصل شده و چه‌بسا بررسی تاریخ بسیاری از علوم و کاوش‌های علمی، بدون توجه به زندگانی فرهیختگان و آثارشان، امکان‌پذیر نباشد. بدیهی است مطالعه زندگانی اندیشمندان و دانشوران و ارائه آثاری از عملکردشان، از یک سو تجلیل از مقام شامخ علمی ایشان و حفظ این ذخائر تاریخ بشری است و از سوی دیگر ارائه‌ی الگویی مناسب برای رهپویان طریق علم و دانش است تا با غور در سیره‌ی علمی و زندگانی پرفراز و نشیب این مجاهدان جبهه‌ی نبرد علم و جهل، گام‌های استواری در راستای اعتلای دانش و پیشرفت افزون‌تر علوم بردارند.

مختصری درباره علم شرح‌حال‌نگاری:

«شرح‌حال‌نگاری»، یکی از رشته‌های «علوم انسانی» است و در آن به ثبت و نگارش خصوصیات افراد برجسته جامعه – از قشرها و اصناف گوناگون – پرداخته می‌شود؛ خصوصیاتی همچون: تاریخ زادروز و مرگ، ویژگی‌های اخلاقی، تحصیلات، میزان معلومات و درجات علمی، فعالیت‌های اجتماعی و دینی و سیاسی، آثار و…

مهم‌ترین شاخه‌های شرح‌حال‌نگاری :

1. «شرح‌حال‌نگاری افراد»، که تک‌نگاری نیز نامیده می‌شود.

2. «شرح‌حال‌نگاری خاندان‌ها»: موضوع آن نگارش زندگی‌نامه خاندانی معین است که افراد وابسته بدان با شکل زندگی و مواضعی که انتخاب می‌کنند و نقشی که در کلیت خاندان و در جامعه به عهده می‌گیرند، تصویر و تصوری نیک یا بد را از آن خاندان به دست می‌دهند.

3. «شرح‌حال‌نگاری عمومی»: این را تراجم احوال می‌نامند و به طبقه و قشر اجتماعی و مذهبی و قومی خاص تعلق ندارد؛ عموم چهره‌های مؤثر در فرهنگ و تمدن اسلامی موضوع آن است.

4. «طبقات»: این شرح‌حال‌نگاری، ویژه اصناف و طبقات اجتماعی است و موضوع آن، نگارش زندگی‌نامه افراد برجسته مربوط به یک قشر و یا صنف اجتماعی، فرقه‌ای و حرفه‌ای خاصی است که صاحبان ترجمه از هر صنف و فرقه به‌گونه «دوره‌ای» طبقه‌بندی می‌شوند؛ مانند طبقات محدثین و حفاظ، طبقات قراء و مفسرین قرآن، طبقات قضات، طبقات فقها، طبقات شعرا، طبقات اطبا و…

5. «شرح‌حال‌نگاری رجال سیاسی»: گزارش و بررسی زندگی سیاسی و اجتماعی و اخلاقی دولتمردان و سیاست‌پیشگان جامعه، موضوع این بخش است.

6. «شرح‌حال‌نگاری رجال حدیث» : همان «علم رجال» است و موضوع آن ارزیابی و نقد قانونمند و اصولی زندگی راویان احادیث پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) است. در این نوع شرح‌حال‌نگاری، برخلاف سایر شاخه‌های دیگر، مقدار شرح حال معمولا اندک است و محدود است به آنچه که برای شناخت راوی در علم حدیث به کار می‌آید، مانند: نام و نسب و نسبت و مشایخ روایت، درجه وثوق راوی، کسانی که از او روایت کرده‌اند و…

همچنین این رشته، از جمله علوم کمکی و ابزاری علم فقه است و از بعد تحلیلی و علمی استواری برخوردار می‌باشد؛ چراکه در آن، اصول و قوانین «شخصیت‌شناسی» به کار گرفته شده و از حالت زندگی‌نامه ساده و شرح حال بدون ملاک آنها، به‌در آمده و در قالب قانون و ضابطه قرار گرفته است و این چیزی است که دیگر شاخه‌های شرح‌حال‌نگاری از آن بی‌بهره‌اند.

7. «زندگی‌نامه‌های خودنوشت» یا «خاطره‌نویسی»: در این نوع از شرح‌حال‌نویسی، شخص، خود، زندگی‌نامه خویش را به‌صورت معمولی یا به‌صورت خاطره و یادداشت‌های روزانه می‌نگارد.

اقسام کتب تراجم:

1. کتب عام: مقصود، سرگذشت‌نامه‌های عمومی است که شامل زندگی‌نامه علمای اسلامی و غیر اسلامی، شعرا، ادبا، سلاطین، وزرا و… و به‌طور کلی همه معاریف و اعیان از هر طبقه و نحله، بدون قید زمان و مکان می‌شود؛ مانند: «وفیات الأعیان» ابن خلکان (م. 681)؛ «سیر أعلام النبلاء» ذهبی (م. 748)؛ «الوافی بالوفیات» صفدی (م.764)؛ «ریاض العلماء» میرزا عبدالله افندی (1130 به بعد)، «الأعلام» زرکلی و…

2. کتب خاص: مقصود، کتبی است که یا به مذهب و فرقه و طریقه‌ای خاص اختصاص دارد، مانند: طبقات الشافعیه، طبقات المعتزله و طبقات الصوفیه؛ یا به مکانی ویژه، مانند: معرفه علماء أهل جرجان و أخبار القضاه المصریین؛ یا به زمانی مخصوص، مانند: المسک الأذفر فی تراجم علماء القرن الثالث عشر.

شیوه‌های تنظیم و تدوین کتب تراجم

1. شیوه تنظیم ادواری یا طبقه‌ای:

یکی از سبک‌های رایج زندگی‌نامه‌نویسی در میان مسلمین که بیشتر قدما از آن استفاده می‌کردند، این بوده که چهره‌ها و رجال مورد نظر خود را به لحاظ ادواری، «طبقه‌بندی» یا «رده‌بندی» کنند و شخصیت‌ها و رجال مربوط به هر دوره و مقطع زمانی خاص و یا یک نسل معین را یک طبقه یا رده بنامند. بدین ترتیب گروهی از رجال و شخصیت‌ها که به یک مقطع زمانی و یا نسل خاص اختصاص داشتند، به نام «طبقه» یا «رده» نام‌گذاری می‌شدند و از این رهگذر «طبقات» یا «رده‌های» مربوط به اصناف و قشرهای دینی یا اجتماعی ویژه‌ای حاصل می‌شد و به‌عنوان طبقه اول، طبقه دوم، طبقه سوم و… شماره می‌گردید؛ مانند: «طبقات راویان»، «طبقات شعرا»، «طبقات عرفاء»، «طبقات فقهاء»، «طبقات قضات» و… این شیوه تنظیم، در ابتدا بیشتر در شرح‌حال‌نگاری رجال روایتگر احادیث پیامبر و امامان معصوم(ع) به کار می‌رفت و عنوان آن نیز معمولا «طبقات روات» یا «طبقات رجال» بود؛ لکن به‌تدریج نویسندگان، آن را تعمیم داده و در شرح‌حال‌نگاری اصناف اجتماعی و فرهنگی دیگر نیز به کار گرفتند.

زندگی‌نامه‌هایی که به سبک «ادواری» یا به اصطلاح «رده‌ای» و «طبقاتی» نگارش می‌یافت، نخست صاحبان ترجمه را از نظر زمانی به چند «طبقه=رده»؛ یعنی به چند نسل تقسیم می‌کردند، آنگاه زندگی رجال و شخصیت‌های متعلق به هر «رده» را جداگانه بر اساس حروف الفبا‌ و یا به میزان تقرب به پیامبر و ائمه و تأیید شدن از طرف آنها، در ابعاد گوناگون و به‌طور عمده از دیدگاه صداقت و وثاقت و ضلالت و انحراف و «بهمنشی» و «نابهمنشی» مورد بحث و نگارش قرار می‌دادند.

از جمله کتاب‌هایی که با این شیوه تنظیم یافته است، می‌توان به کتاب‌های «طبقات الرجال» ابوجعفر احمد برقی (متوفای 274 یا 280ق)، «طبقات ‌الروات» ملا محمدتقی مجلسی (متوفای 1070ق)، «تذکره دولتشاهی» نوشته ‌امیر دولتشاه و «الأبواب»، شیخ طوسی که به «رجال شیخ طوسی» معروف است، اشاره کرد.

2. شیوه تنظیم اعصاری یا قرن به قرن:

یکی دیگر از شیوه‌های معمول شرح‌حال‌نگاری در جهان اسلام، شیوه ابتکاری دیگری است که ما آن را «شیوه تنظیم اعصاری یا قرن به قرن» می‌نامیم؛ چون در این قبیل کتاب‌ها، شرح‌حال‌نویس کوشش بر آن داشته که زندگی‌نامه رجال یک عصر و یا برش کوچکی از زمان را بنویسد و بیشتر این کتاب‌ها طوری تنظیم یافته‌اند که شرح حال اعلام و رجال بیش از یک الی سه قرن را شامل نمی‌شود. حتی برخی از مولفین که از اول قصد داشته‌اند زندگی‌نامه رجال و علمای اسلام در طول چندین قرن را بنویسند، آنها هم برای مجلد یا مجلدات ویژه هر قرن نام جداگانه‌ای انتخاب کرده‌اند که تعلق آن به قرن و عصر ویژه را نمایان می‌سازد؛ مانند کتاب «طبقات أعلام الشیعه» که هر بخش آن بر اساس قرون، متمایز گردیده و به‌طور جداگانه‌ نام‌گذاری شده است، مثل «نقباء البشر فی أعلام القرن الرابع عشر» و…

مراحل تحول و تکامل این شیوه:

مرحله نخست: ابداع و ابتکار این شیوه در قرن چهارم توسط ثعالبی در زمینه تذکره‌نویسی شعرا.

مرحله‌ دوم: تعمیم آن از تذکره‌نویسی به دیگر زمینه‌ها و انواع شرح‌حال‌نگاری توسط قاسم بن محمد برازلی در قرن هفتم.

مرحله سوم: تعمیق و تهذیب و گسترش آن به‌ویژه در زمینه شرح‌حال‌نگاری زنان، توسط ابن حجر عسقلانی در قرن هشتم هجری.

مرحله چهارم: تعمیم این شیوه از یک قرن و یک عصر خاص به قلمرو قرون مختلف توسط حاج آغابزرگ تهرانی.

3. شیوه تنظیم سنوی:

شیوه تنظیم سنوی یا سال به سال، این است که نویسنده، زندگی‌نامه شخصیت‌ها و رجال را بر اساس سالی که در آن تولد یافته و یا درگذشته‌اند، تنظیم می‌کند و بیشتر بر اساس سال درگذشتشان.

بدین ترتیب فهرست اسامی مردگان هر سالی ثبت شده و به‌طور فشرده اطلاعاتی درباره صاحبان آنها نگاشته می‌شود. کتاب «شذرات ‌الذهب إلی من ذهب» ابن عماد حنبلی از آثار قرن 11 هجری، با چنین شیوه‌ای تنظیم یافته است.

کتاب «البدایه و النهایه» ابن کثیر نیز دارای شیوه تنظیم سنوی بر اساس سال درگذشت رجال می‌باشد.

4. شیوه تنظیم تلفیقی:

در این شیوه، زندگی‌نامه، بااینکه از طرف نویسنده کتاب بااهمیت ویژه‌ای تلقی می‌شود، لکن جایگاه مشخصی در کتاب او پیدا نمی‌کند و نویسنده در هر مناسبتی کوشش می‌کند شرح حال افراد مختلف از اصناف و اقشار اجتماعی را در کتاب خود بیاورد؛ بدون آنکه در اندیشه یافتن قالب مشخص و یا توجیه و مناسبت معقولی برای این عمل خود باشد. گاهی دیده می‌شود در تاریخ یک شهر، زندگی‌نامه افراد و شخصیت‌هایی که در طلب علم و یا مقاصد دیگری به آن شهر سفر کرده و پس از مدتی از آنجا رفته‌اند، نیز به‌طور تلفیقی در آن کتاب درج می‌شود. به‌طور کلی باید گفت در شیوه ‌تلفیقی، سوژه اصلی پژوهش مولفین چیزی به‌جز شرح‌حال‌نگاری بوده است، لکن به دلایل گوناگونی از قبیل: نامشخص بودن تعریف و حدود سوژه و موضوع انتخابی نویسنده برای خود او، اهمیت و ارزش بیش از معمول قائل بودن به افکار عمومی فرهنگیان و باسوادان زمان به مسئله رجال و شرح‌حال‌نگاری، جنبه ابزاری داشتن شرح‌حال‌نگاری نسبت به سایر علوم و گنگ بودن علوم بدون آن و…، نویسندگان و مولفین در رشته‌ها و علوم مختلف، موضوع اصلی خود را با زندگی‌نامه‌های جمع کثیری از رجال و مشاهیر تلفیق و آمیخته می‌کرده‌اند.

وجوه شیوه تلفیقی:

الف)- تلفیق با کتب تواریخ عمومی:

مانند: «المنتظم» ابن جوزی، «تاریخ الإسلام» ذهبی، «کامل» ابن اثیر و «حسن المحاضره» جلال‌الدین سیوطی.

ب)- تلفیق با تواریخ محلی:

مانند: «تاریخ بغداد» خطیب بغدادی، «تاریخ دمشق» ابن عساکر و «ذکر اخبار اصفهان» ابونعیم اصفهانی.

ج)- تلفیق با کتب خطط و آثار:

کتاب‌های «خطط و آثار»، درباره تاریخ ابنیه شهرها و آثار عمرانی مهم آنها نگاشته می‌شده است، که از قدیمی‌ترین و جالب‌ترین آنها کتاب‌های «خطط شام» و خطط مقریزی به نام «المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار»، درباره مصر می‌باشد.

د)- تلفیق با کتب جغرافیا:

مانند: کتاب «معجم البلدان» یاقوت حموی. نویسنده در این کتاب بزرگ جغرافیایی، به مناسبت نام شهرها نام بسیاری از رجال منسوب به آن شهرها را نیز ذکر کرده است.

ه)- تلفیق با فهرست‌نامه‌های کتب و تواریخ علوم:

از جمله ابتکارات جهان اسلام در زمینه فرهنگ، ادب و علوم، نگارش فهرست‌نامه‌های ویژه‌ای است که در آنها، نام‌های آثارتالیف‌شده را با ذکر مشخصات کامل نویسندگان و یا مترجمان آنها ثبت می‌کردند. تا آنجا که می‌دانیم این کار برای نخستین بار در جهان اسلام (و شاید در تمام دنیا) توسط اندیشمند توانا و نامدار شیعی محمد بن‌اسحاق معروف به «ابن ندیم» ابتکار و ابداع شده است (قرن 4ق). او کتاب «فهرست» خود را در ده مقاله و هر مقاله را در چند رشته و فن، تالیف کرده است.

بعد از وی نیز دانشمندان زیادی از برادران اهل سنت و شیعه، در این امر پژوهشی اصیل و زیربنایی کتاب نوشته‌اند. برجسته‌ترین آنها عبارتند از: «کشف‌الظنون» حاج خلیفه، «الذریعه إلی تصانیف الشیعه»، «اکتفاع القنوع بما هو مطبوع»، «معجم المطبوعات‌العربیه و المعربه»، «معجم المخطوطات المطبوعه بین سنتی 1954 ـ 1960»، «فهرست کتاب‌های چاپی فارسی»، «کتاب‌شناسی ده ساله ایران 1343ـ1333»، «کتاب‌شناسی ملی ایران» که به‌طور سالانه منتشر می‌شود، «فهرست مقالات انقلاب اسلامی در مطبوعات» که به‌صورت موضوعی و توسط وزارت ارشاد اسلامی به‌گونه منظم صورت می‌گیرد.

«فهرست‌نویسی» کتابخانه‌ها را (که گاهی اختصاص به کتب خطی یک کتابخانه دارد و گاهی به‌صورت عام عملی می‌شود)، نیز می‌توان از همین نوع دانست.

5. شیوه تنظیم روائی ـ تاریخی:

یکی دیگر از شیوه‌هائی که در میان مسلمین برای نوشتن زندگی‌نامه‌ها رایج بوده، روش ویژه‌ای است که بیشتر به «تاریخ‌نگاری» و نقل اخبار و روایات پیشینیان شباهت دارد و به‌طور مشخص عنصر داستان‌پردازی بر نثر آن حاکم می‌باشد؛ لذا ما آن را «شیوه تنظیم روائی ـ تاریخی» می‌نامیم.

در این شیوه، برخلاف کتاب‌های تاریخ، «حوادث» محور بحث و گفتگوی نویسندگان نیست، بلکه شخصیت‌ها و رجال یا اعضای خاندان و سلسله حکومتی و فرهنگی معینی تشکیل‌دهنده ‌محور بحث این نوع کتاب‌ها می‌باشند. نویسندگان این قبیل کتب، مانند هر زندگی‌نامه‌نویس دیگری، «رجال» را محور پژوهش خود قرار داده، «حوادث» را نیز در رابطه با رجال و تا آنجا که نقشی در تبیین و تفسیر زندگی‌نامه رجال داشته باشد، مطرح می‌کنند. لذا می‌توان گفت: این نوع از کتب تراجم، اگر این امتیاز را نداشتند که به‌جای «حوادث»، «رجال» را محور پژوهش‌های خود قرار داده‌اند، بیشتر شایسته بود که «کتاب تاریخ» نامیده شوند، تا «کتاب رجال» و زندگی‌نامه.

نگارش زندگی‌نامه‌های رجال با اسلوب «روائی – تاریخی»، در اکثر شاخه‌های شرح‌حال‌نگاری اسلامی قابل اعمال است؛ لذا شرح‌حال‌نگاران مسلمان نیز در شاخه‌های گوناگون، این شیوه را به کار گرفته‌اند، مانند: «مقتل‌نویسی: زندگی‌نامه شهیدان» (مثل مقتل ابومخنف، لهوف سید بن طاوس، نفس المهموم شیخ عباس قمی، قمقام زخار فرهاد میرزا قاجار)، زندگی‌نامه‌های خاندانی و سلسله‌ای (مثل تاریخ خاندان مرعشی مازندران، مقاتل الطالبیین ابوالفرج اصفهانی، تاریخ عضدی، تاریخ آل اعین)، زندگی‌نامه شاعران، آهنگ‌سازان و هنرمندان (مثل الأغانی ابوالفرج اصفهانی) و تک‌نگاری‌ها و زندگی‌نامه‌های رجال (مثل سیرت ابن خفیف شیرازی).

6. شیوه سفرنامه‌ای و حسب‌حال‌نگاری:

مقصود نگارش حوادثی است که در طول یک سفر، برای نویسنده و افراد مرتبط با وی پیش آمده است.

از این نوع نوشته‌ها که به‌طور مشخص «سفرنامه» یا «حسب حال» یا «خاطرات» یا «زندگی‌نامه خودنوشت» نامیده می‌شوند، در فرهنگ و تاریخ ادبیات اسلامی نمونه‌های متنوع و فراوانی وجود دارد.

7. شیوه تنظیم اجازه‌ای:

در گذشته شاگردانی که پیش یک استاد، دانش و هنر ویژه‌ای فرامی‌گرفتند، در پایان از استاد و یا اساتید خود یک گواهی‌نامه علمی و تحصیلی ویژه‌ای که اصطلاحا «اجازه» نامیده می‌شد، اخذ می‌کردند.

یکی از مفصل‌ترین و بهترین کتب اجازات، کتاب ارزشمند «لؤلؤه البحرین فی الإجازات و تراجم رجال الحدیث» شیخ یوسف بحرانی (متوفای 1186ق) است.

در این زمینه از «قصص العلماء» تنکابنی نیز می‌توان در ادبیات و زبان فارسی نام برد.

8. شیوه تبارنامه‌ای:

یکی دیگر از روش‌هائی که زندگی‌نامه افراد و یا خاندان‌ها، گروه‌ها و قبائل را بر آن اساس نوشته‌اند، شیوه «نسب‌نگاری» یا «تبارنامه‌‌ای» است. انساب و شناختن نیاکان افراد و قبایل در گذشته‌های دور، خود یکی از علوم انسانی مستقل بود. از باب نمونه می‌توان به کتاب‌های «سبائک الذهب فی معرفه قبائل العرب»، «مجمع ‌الأنساب» شبانکاره‌ای و «مختلف‌ القبائل و مؤتلفها» اشاره کرد.

9. شیوه مبتنی بر کنیه‌ها و القاب:

انگیزه پیدایش این شیوه و به کار بردن آن در رجال اسلامی این بوده که بسیاری از افراد با نام کوچک خود شناخته و مشهور نیستند، بلکه با لقب و یا کنیه خود مشهورند؛ مانند: ابوبکر، ابودرداء، ابوهریره و…

کتاب «الکنی و الألقاب» اثر شیخ عباس قمی، کتاب «الرجال» ابن داود حلی و… از این نمونه‌اند.

10. شیوه معجمی و هجائی:

یکی دیگر از شیوه‌های تنظیم و نگارش کتب رجال و زندگی‌نامه آنها، روشی است که به نام روش معجمی، الفبائی و هجائی شناخته می‌شود. این شیوه در واقع جامع‌ترین، پیشرفته‌ترین و کامل‌ترین نوع از انواع شیوه‌های تنظیم زندگی‌نامه رجال بشمار می‌آید.

قدیم‌ترین کتابی که با این شیوه نگاشته شده، کتاب «تاریخ بخاری».

ابن ابی‌داود حلی (متولد 647 – 707) از روحانیون و فقهای شیعه، نخستین کسی است که شیوه معجمی را با به کار گرفتن رموز حرفی برای ادای مقصود ‌و زدودن نابسامانی‌های رایج کتاب، این شیوه را به بلوغ کامل خود رسانید.

از این نوع کتاب‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

«جامع‌ الرواه» اردبیلی، «ریاض العلماء» افندی، «أعیان الشیعه» سید محسن امین، «الأعلام» زرکلی و…

11. شیوه فرهنگ‌نامه‌ای تاریخی:

کتبی است که اطلاعات و اخبار تاریخی در خلال شرح احوال رجال و بزرگان سیاسی، دینی و علمی که بر حسب حروف معجم مرتب شده ذکر می‌گردد. به سبب همین شکل تنظیم، این آثار را می‌توان فرهنگ‌نامه خواند و آنها را از کتب طبقات متمایز دانست؛ مانند : معجم الأدباء، وفیات الأعیان، أسد الغابه، تاریخ بغداد، تاریخ مدینه دمشق، الوافی بالوفیات، المنهل الصافی.

اقسام فرهنگ‌نامه‌ها:

1. شماری از مهم‌ترین آثاری که با عنوان تاریخ شهرها نگاشته شده‌اند، فرهنگ‌نامه‌های تاریخی‌اند. از آن میان باید از تاریخ بغداد، تاریخ دمشق، بغیه الطلب فی تاریخ حلب، تاریخ جرجان و تاریخ سمرقند نام برد.

2. دسته‌ای دیگر از فرهنگ‌نامه‌های تاریخی، شامل کتب وفیات یا فرهنگ‌نامه‌هایی است که از مشاهیر متوفی بر حسب حروف الفبایی نام آنها یاد کرده است؛ همچون اثر مشهور وفیات الأعیان، الوافی بالوفیات.

3. کتب دیگری با عنوان «تاریخ» نیز به روش فرهنگ‌نامه‌ای تدوین شده‌اند؛ مانند کتاب بزرگ و پرفایده «التاریخ الکبیر» بخاری.

معرفی نرم‌افزار:

کتابخانه تراجم و کتاب‌شناسی3، نرم‌افزاری کتابخانه‌ای است که مجموعه‌ای از کتب و منابع مهم و معتبر این شاخه از علم تاریخ را که به زندگی‌نامه‌ی صحابه پیامبر(ص)، اصحاب اهل‌بیت(ع)، علما و دانشمندان، خاندان­ها، مذاهب و مشاهیر جهان اسلام و تألیفات و آثار علمی و مکتوب صاحبان قلم، می‌پردازند، در بر‌گرفته است. این اثر با هدف آشنایی کامل با سیره و زندگانی علما و مشاهیر جهان اسلام و آثار ایشان و نیز آشنایی با مذاهب و فرقه‌های اسلامی، طبقات و اصناف مختلف علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، نظامی و… و همچنین آشنایی با اماکن و سرزمین‌ها و مراکز علمی جهان اسلام به‌واسطه شناخت افراد و چهره‌های شاخص، تولید و ارائه شده است.

ضرورت تولید نرم‌افزار:

در همین راستا، گروه تاریخ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، که تاکنون نرم‌افزارهایی تاریخی و مفید، مانند: سیره معصومان(ع)، نور السیره، جغرافیای جهان اسلام، کتابخانه ایران اسلامی، تراث و… را تولید و به جامعه علمی جهان اسلام عرضه کرده است، با توجه به تعداد اندک کتب موجود در نرم‌افزار تراجم و کتاب‌شناسی2، ضرورت تولید نسخه جدید آن را احساس نمود و با نگاهی جامع‌تر و کامل‌تر، نرم‌افزار کتابخانه تراجم و کتاب‌شناسی3 را با محتوای 359 عنوان کتاب، در زیرشاخه‌های مختلف علم تراجم و شرح‌حال‌نگاری و آثار بزرگان، بدون هیچ گرایشی، تولید و عرضه کرد.

مخاطبان:

مخاطبان عام این برنامه، تمام علاقه‌مندان و پژوهشگران رشته‌های مختلف علوم اسلامی و انسانی‌اند؛ اما مخاطبان خاص آن، محققین رشته تاریخ، رجال، مذاهب و فرقه‌شناسی و علاقه‌مندان به تاریخ، تمدن، کتاب‌شناسی و… می‌باشند.

کاستی‌ها:

از آنجا که در نسخه پیشین، بخش اعلام با دو زیرگروه اشخاص و کتب، بدون هماهنگ‌سازی ارائه شده بود، در این نسخه، بخش مذکور حذف گردیده است؛ به امید پروردگار، با تولید نرم‌افزار دانشنامه مشاهیر و دانشمندان اسلامی، بخش اعلام با غنای بیشتر و کامل‌تر و با هماهنگ‌سازی بهتر به‌صورت درخت‌واره، ارائه می‌گردد تا نواقص بخش اعلام، در نسخه‌های قبلی و فعلی برطرف شود و یا در نسخه بعدی همین نرم‌افزار، بخش اعلام با انجام اصلاحات لازم ارائه می‌شود.

نقص دیگری که در نرم‌افزار نسخه جدید وجود دارد، نبود برخی کتب مهم، مانند: حیات مردان نامی، اثرآفرینان، اختران فقاهت، الفخری فی أنساب الطالبیین، المجدی فی أنساب الطالبیین، آینه دانشوران، تتمیم أمل الآمل، ریاض الجنه، سراج الأنساب، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء، الإکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف فی الأسما و الکنی و الانساب، البلغه فی تاریخ ائمه اللغه، الکامل فی ضعفاء الرجال، تاریخ أسماء الثقات ممن نقل عنهم العلم، تذکره الحفاظ، سیر أعلام النبلاء، فهرسه ابن خیر الإشبیلی، کتاب الثقات، معجم الخطباء، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، نزهه الألباء فی طبقات الأدباء، و… می‌باشد. این نقیصه معلول دو عامل است: یکی طولانی شدن چرخه تولید و دیگری عدم همکاری برخی از مؤلفین و ناشرین در صدور اجازه برای ارائه آثار و منشوراتشان در نرم‌افزار.

نقص دیگر موجود در نرم‌افزار، عدم ارائه برخی جلدهای مربوط به برخی از کتب می‌باشد. این موارد، عبارتند از: جلد اول و دوم کتاب اخترشناسان و نوآوران مسلمان، جلد دوم و سوم کتاب اعلام اصفهان، جلد اول و دوم کتاب الأعلاق الخطیره فی ذکر أمراء الشام و الجزیره، جلد پنجم کتاب العقد الفاخر الحسن فی طبقات أکابر أهل الیمن، جلد اول کتاب الکنی و الالقاب (جامعه مدرسین)، جلد چهارم کتاب المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، جلد نوزدهم و بیستم کتاب الوافی بالوفیات، جلد اول و دوم کتاب تاریخ الأدب العربی بروکلمان، جلد دوم کتاب تاریخ علمای بلخ، جلد دوم کتاب تاریخ نگارش‌های عربی فؤاد سزگین، جلد پنجم و ششم ترجمه کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، جلد دوم کتاب زندگی‌نامه رجال و مشاهیر ایران، جلد اول کتاب معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء.

موضوعات کتب نرم‌افزار:

کتاب‌های موجود در برنامه از ابتدای قرن سوم هجری تا دوران معاصر می‌باشند که بدون توجه به تعصبات مذهبی و فرقه‌ای به دو زبان عربی و فارسی و در دو بخش اصلی تراجم (297 عنوان) و کتاب‌شناسی (62 عنوان) ارائه شده‌اند؛ البته در بخش تراجم و شرح‌حال‌نگاری، این کتب دارای دسته‌بندی در موضوعات زیر هستند:

1. ادیبان: 12 عنوان؛

2. انساب: 27 عنوان؛

3. پزشکان 6 عنوان؛

4. تراجم عمومی: 23 عنوان؛

5. حاکمان: 7 عنوان؛

6. حنبلیان: 3 عنوان؛

7. حنفیان: 3 عنوان؛

8. خاندان‌ها: 23 عنوان؛

9. رجال: 10 عنوان؛

10. زنان: 8 عنوان؛

11. زیدیان: 2 عنوان؛

12. شاعران: 36 عنوان؛

13. شافعیان: 5 عنوان؛

14. شیعیان: 41 عنوان؛

15. صحابه: 13 عنوان؛

16. صوفیان: 24 عنوان؛

17. ضبط اسماء: 4 عنوان؛

18. طبقات: 60 عنوان؛

19. فرهنگ‌نامه محلی: 90 عنوان؛

20. فقیهان: 4 عنوان؛

21. فیلسوفان: 5 عنوان؛

22. قاریان: 2 عنوان؛

23. قاضیان: 2 عنوان؛

24. مالکیان: 2 عنوان؛

25. متکلمان: 2 عنوان؛

26. محدثان: 23 عنوان؛

27. مفسران: 5 عنوان؛

28. وفیات: 18 عنوان.

با توجه به شاخه‌های مختلف علم تراجم و شرح‌حال‌نگاری، تلاش بر آن بوده تا کتب معتبر و مهم انتخاب گردد و در قالب این نرم‌افزار ارائه شود. این تنوع موضوعات، یکی از ویژگی‌های بارز این نرم‌افزار است.

نکته قابل ذکر و مهم آن است که در این نرم‌افزار از کتبی که موضوع آنها تک‌نگاری و خاطره‌نویسی بوده، استفاده نشده است. نکته دیگر آنکه یکی از کتب ارزشمند این نرم‌افزار، کتاب رجال الطوسی (از منشورات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم) است که به‌همراه تصحیحات و توضیحات محققین گروه رجال مرکز نور ارائه شده است. در همین جا متذکر می‌‎شویم که در این نرم‌افزار از میان کتب رجالی شیعه، تنها به کتب ثمانیه رجالی و سه کتاب ارزشمند «معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه»، « تنقیح المقال فی علم الرجال» و «قاموس الرجال» بسنده شده و از ارائه دیگر کتب رجالی شیعه به دلیل وجود بسیاری از این کتب در نرم‌افزار رجال، اجتناب شده است.

معرفی اجمالی امکانات برنامه:

این برنامه مشتمل بر سه بخش؛ نمایش، جستجو و کتب مرتبط است که امکانات پژوهشی این قسمت‌ها عبارتند از: امکان محدود کردن دامنه نمایش کتاب‌ها و نیز محدود کردن جستجو به منابع خاص، امکان مشاهده و مقایسه منابع مرتبط، یافتن معنای واژه در فرهنگ‌های گوناگون لغت، انتقال متن به یادداشت، انتقال متن به سند واژه‌پرداز (ورد)، امکان رنگی ‌کردن، نشانه‌گذاری، نمایه‌سازی، حاشیه‌نگاری، جستجو در دو شکل ساده و پیشرفته با امکان جستجوی ترکیبی واژگان و ریشه واژگان.

منابع و مآخذ:

1. «تاریخ‌نگاری در اسلام»، برگردان یعقوب آژند، نشر گستره، چاپ اول، تابستان 1361ش.

2. «زندگی‌نامه‌ها»، نوشته ‌محمد عبدالغنی حسن، برگردان فارسی امیره ضمیری، انتشارات امیرکبیر، 1362.

3. کتاب «سنت»، بخش پنجم (تحلیل تاریخی سنت)، به قلم ابوالفضل شکوری راد، چاپ نشر حر، قم، 1359.

4. «تأویل مختلف الحدیث»، چاپ بیروت، دارالکتاب العربی.

5. «المراسیل فی الحدیث»، چاپ بغداد، مکتبه المثنی، 1368ق.

6. «الفهرست شیخ طوسی»، منشورات الرضی – قم، افست از چاپ نجف، مکتبه المرتضویه.

7. «معرفه علوم الحدیث»، چاپ حیدرآباد هند، 1385ق.

8. «الدرایه فی علم مصطلح الحدیث»، چاپ نجف، مطبعه نعمان.

9. «شرح البدایه فی علم الدّرایه»، چاپ قم، با پژوهش محمدعلی بقال.

10. «وجیزه شیخ بهایی»، چاپ تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، 1396ق.

11. «الذریعه إلی تصانیف الشیعه»، ج10/89، ‌چاپ بیروت، دارالأضواء، طبع دوم.

12. «کتاب الرجال» ابن داود، 46، چاپ مطبعه حیدریه نجف، با پژوهش محمدصادق بحرالعلوم، 1392ق.

13. مقاله «شرح‌حال‌نگاری چیست»، ابوالفضل شکوری راد، فصلنامه یاد، شماره 1، زمستان 1365.

14. مقاله«شرح‌حال‌نگاری؛ کفایت‌ها و کمبودهای آن»، ابوالفضل شکوری راد، فصلنامه یاد، شماره 2 و 3، بهار 1365.

محتوای نرم‌افزار

متن کامل ۳۳۹ عنوان کتاب در مورد شخصیت‌ شناسی و کتاب‌ شناسی طی ۱۱۷۸ جلد، به زبان عربی و فارسی
دربــاره تراجم و کتابشناسی 3

«أَیْ بُنَیَّ إِنِّی وَ إِنْ لَمْ أَکُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ کَانَ قَبْلِی فَقَدْ نَظَرْتُ فِی أَعْمَالِهِمْ وَ فَکَّرْتُ فِی أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِی آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ کَأَحَدِهِمْ بَلْ کَأَنِّی بِمَا انْتَهَى إِلَیَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ» (نهج البلاغه، نامه 31).

«پسرکم هرچند من به اندازه همه آنان که پیش از من بوده‏اند نزیسته‏ام، اما در کارهاشان نگریسته‏ام و در سرگذشت‌هاشان اندیشیده و در آنچه از آنان‏ مانده، رفته و دیده‏ام تا چون یکى از ایشان گردیده‏ام، بلکه با آگاهى که از کارهاشان به دست آورده‏ام، گویى چنان است که با نخستین تا پسینشان به سر برده‏ام» (ترجمه شهیدی، ص298).

بر همگان آشکار است که دستاوردهای بزرگ و مهم علمی در سایه تلاش‌های بی‌وقفه‌ی دانشمندان و علما و در طی قرون گذشته، حاصل شده و چه‌بسا بررسی تاریخ بسیاری از علوم و کاوش‌های علمی، بدون توجه به زندگانی فرهیختگان و آثارشان، امکان‌پذیر نباشد. بدیهی است مطالعه زندگانی اندیشمندان و دانشوران و ارائه آثاری از عملکردشان، از یک سو تجلیل از مقام شامخ علمی ایشان و حفظ این ذخائر تاریخ بشری است و از سوی دیگر ارائه‌ی الگویی مناسب برای رهپویان طریق علم و دانش است تا با غور در سیره‌ی علمی و زندگانی پرفراز و نشیب این مجاهدان جبهه‌ی نبرد علم و جهل، گام‌های استواری در راستای اعتلای دانش و پیشرفت افزون‌تر علوم بردارند.

مختصری درباره علم شرح‌حال‌نگاری:

«شرح‌حال‌نگاری»، یکی از رشته‌های «علوم انسانی» است و در آن به ثبت و نگارش خصوصیات افراد برجسته جامعه – از قشرها و اصناف گوناگون – پرداخته می‌شود؛ خصوصیاتی همچون: تاریخ زادروز و مرگ، ویژگی‌های اخلاقی، تحصیلات، میزان معلومات و درجات علمی، فعالیت‌های اجتماعی و دینی و سیاسی، آثار و…

مهم‌ترین شاخه‌های شرح‌حال‌نگاری :

1. «شرح‌حال‌نگاری افراد»، که تک‌نگاری نیز نامیده می‌شود.

2. «شرح‌حال‌نگاری خاندان‌ها»: موضوع آن نگارش زندگی‌نامه خاندانی معین است که افراد وابسته بدان با شکل زندگی و مواضعی که انتخاب می‌کنند و نقشی که در کلیت خاندان و در جامعه به عهده می‌گیرند، تصویر و تصوری نیک یا بد را از آن خاندان به دست می‌دهند.

3. «شرح‌حال‌نگاری عمومی»: این را تراجم احوال می‌نامند و به طبقه و قشر اجتماعی و مذهبی و قومی خاص تعلق ندارد؛ عموم چهره‌های مؤثر در فرهنگ و تمدن اسلامی موضوع آن است.

4. «طبقات»: این شرح‌حال‌نگاری، ویژه اصناف و طبقات اجتماعی است و موضوع آن، نگارش زندگی‌نامه افراد برجسته مربوط به یک قشر و یا صنف اجتماعی، فرقه‌ای و حرفه‌ای خاصی است که صاحبان ترجمه از هر صنف و فرقه به‌گونه «دوره‌ای» طبقه‌بندی می‌شوند؛ مانند طبقات محدثین و حفاظ، طبقات قراء و مفسرین قرآن، طبقات قضات، طبقات فقها، طبقات شعرا، طبقات اطبا و…

5. «شرح‌حال‌نگاری رجال سیاسی»: گزارش و بررسی زندگی سیاسی و اجتماعی و اخلاقی دولتمردان و سیاست‌پیشگان جامعه، موضوع این بخش است.

6. «شرح‌حال‌نگاری رجال حدیث» : همان «علم رجال» است و موضوع آن ارزیابی و نقد قانونمند و اصولی زندگی راویان احادیث پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) است. در این نوع شرح‌حال‌نگاری، برخلاف سایر شاخه‌های دیگر، مقدار شرح حال معمولا اندک است و محدود است به آنچه که برای شناخت راوی در علم حدیث به کار می‌آید، مانند: نام و نسب و نسبت و مشایخ روایت، درجه وثوق راوی، کسانی که از او روایت کرده‌اند و…

همچنین این رشته، از جمله علوم کمکی و ابزاری علم فقه است و از بعد تحلیلی و علمی استواری برخوردار می‌باشد؛ چراکه در آن، اصول و قوانین «شخصیت‌شناسی» به کار گرفته شده و از حالت زندگی‌نامه ساده و شرح حال بدون ملاک آنها، به‌در آمده و در قالب قانون و ضابطه قرار گرفته است و این چیزی است که دیگر شاخه‌های شرح‌حال‌نگاری از آن بی‌بهره‌اند.

7. «زندگی‌نامه‌های خودنوشت» یا «خاطره‌نویسی»: در این نوع از شرح‌حال‌نویسی، شخص، خود، زندگی‌نامه خویش را به‌صورت معمولی یا به‌صورت خاطره و یادداشت‌های روزانه می‌نگارد.

اقسام کتب تراجم:

1. کتب عام: مقصود، سرگذشت‌نامه‌های عمومی است که شامل زندگی‌نامه علمای اسلامی و غیر اسلامی، شعرا، ادبا، سلاطین، وزرا و… و به‌طور کلی همه معاریف و اعیان از هر طبقه و نحله، بدون قید زمان و مکان می‌شود؛ مانند: «وفیات الأعیان» ابن خلکان (م. 681)؛ «سیر أعلام النبلاء» ذهبی (م. 748)؛ «الوافی بالوفیات» صفدی (م.764)؛ «ریاض العلماء» میرزا عبدالله افندی (1130 به بعد)، «الأعلام» زرکلی و…

2. کتب خاص: مقصود، کتبی است که یا به مذهب و فرقه و طریقه‌ای خاص اختصاص دارد، مانند: طبقات الشافعیه، طبقات المعتزله و طبقات الصوفیه؛ یا به مکانی ویژه، مانند: معرفه علماء أهل جرجان و أخبار القضاه المصریین؛ یا به زمانی مخصوص، مانند: المسک الأذفر فی تراجم علماء القرن الثالث عشر.

شیوه‌های تنظیم و تدوین کتب تراجم

1. شیوه تنظیم ادواری یا طبقه‌ای:

یکی از سبک‌های رایج زندگی‌نامه‌نویسی در میان مسلمین که بیشتر قدما از آن استفاده می‌کردند، این بوده که چهره‌ها و رجال مورد نظر خود را به لحاظ ادواری، «طبقه‌بندی» یا «رده‌بندی» کنند و شخصیت‌ها و رجال مربوط به هر دوره و مقطع زمانی خاص و یا یک نسل معین را یک طبقه یا رده بنامند. بدین ترتیب گروهی از رجال و شخصیت‌ها که به یک مقطع زمانی و یا نسل خاص اختصاص داشتند، به نام «طبقه» یا «رده» نام‌گذاری می‌شدند و از این رهگذر «طبقات» یا «رده‌های» مربوط به اصناف و قشرهای دینی یا اجتماعی ویژه‌ای حاصل می‌شد و به‌عنوان طبقه اول، طبقه دوم، طبقه سوم و… شماره می‌گردید؛ مانند: «طبقات راویان»، «طبقات شعرا»، «طبقات عرفاء»، «طبقات فقهاء»، «طبقات قضات» و… این شیوه تنظیم، در ابتدا بیشتر در شرح‌حال‌نگاری رجال روایتگر احادیث پیامبر و امامان معصوم(ع) به کار می‌رفت و عنوان آن نیز معمولا «طبقات روات» یا «طبقات رجال» بود؛ لکن به‌تدریج نویسندگان، آن را تعمیم داده و در شرح‌حال‌نگاری اصناف اجتماعی و فرهنگی دیگر نیز به کار گرفتند.

زندگی‌نامه‌هایی که به سبک «ادواری» یا به اصطلاح «رده‌ای» و «طبقاتی» نگارش می‌یافت، نخست صاحبان ترجمه را از نظر زمانی به چند «طبقه=رده»؛ یعنی به چند نسل تقسیم می‌کردند، آنگاه زندگی رجال و شخصیت‌های متعلق به هر «رده» را جداگانه بر اساس حروف الفبا‌ و یا به میزان تقرب به پیامبر و ائمه و تأیید شدن از طرف آنها، در ابعاد گوناگون و به‌طور عمده از دیدگاه صداقت و وثاقت و ضلالت و انحراف و «بهمنشی» و «نابهمنشی» مورد بحث و نگارش قرار می‌دادند.

از جمله کتاب‌هایی که با این شیوه تنظیم یافته است، می‌توان به کتاب‌های «طبقات الرجال» ابوجعفر احمد برقی (متوفای 274 یا 280ق)، «طبقات ‌الروات» ملا محمدتقی مجلسی (متوفای 1070ق)، «تذکره دولتشاهی» نوشته ‌امیر دولتشاه و «الأبواب»، شیخ طوسی که به «رجال شیخ طوسی» معروف است، اشاره کرد.

2. شیوه تنظیم اعصاری یا قرن به قرن:

یکی دیگر از شیوه‌های معمول شرح‌حال‌نگاری در جهان اسلام، شیوه ابتکاری دیگری است که ما آن را «شیوه تنظیم اعصاری یا قرن به قرن» می‌نامیم؛ چون در این قبیل کتاب‌ها، شرح‌حال‌نویس کوشش بر آن داشته که زندگی‌نامه رجال یک عصر و یا برش کوچکی از زمان را بنویسد و بیشتر این کتاب‌ها طوری تنظیم یافته‌اند که شرح حال اعلام و رجال بیش از یک الی سه قرن را شامل نمی‌شود. حتی برخی از مولفین که از اول قصد داشته‌اند زندگی‌نامه رجال و علمای اسلام در طول چندین قرن را بنویسند، آنها هم برای مجلد یا مجلدات ویژه هر قرن نام جداگانه‌ای انتخاب کرده‌اند که تعلق آن به قرن و عصر ویژه را نمایان می‌سازد؛ مانند کتاب «طبقات أعلام الشیعه» که هر بخش آن بر اساس قرون، متمایز گردیده و به‌طور جداگانه‌ نام‌گذاری شده است، مثل «نقباء البشر فی أعلام القرن الرابع عشر» و…

مراحل تحول و تکامل این شیوه:

مرحله نخست: ابداع و ابتکار این شیوه در قرن چهارم توسط ثعالبی در زمینه تذکره‌نویسی شعرا.

مرحله‌ دوم: تعمیم آن از تذکره‌نویسی به دیگر زمینه‌ها و انواع شرح‌حال‌نگاری توسط قاسم بن محمد برازلی در قرن هفتم.

مرحله سوم: تعمیق و تهذیب و گسترش آن به‌ویژه در زمینه شرح‌حال‌نگاری زنان، توسط ابن حجر عسقلانی در قرن هشتم هجری.

مرحله چهارم: تعمیم این شیوه از یک قرن و یک عصر خاص به قلمرو قرون مختلف توسط حاج آغابزرگ تهرانی.

3. شیوه تنظیم سنوی:

شیوه تنظیم سنوی یا سال به سال، این است که نویسنده، زندگی‌نامه شخصیت‌ها و رجال را بر اساس سالی که در آن تولد یافته و یا درگذشته‌اند، تنظیم می‌کند و بیشتر بر اساس سال درگذشتشان.

بدین ترتیب فهرست اسامی مردگان هر سالی ثبت شده و به‌طور فشرده اطلاعاتی درباره صاحبان آنها نگاشته می‌شود. کتاب «شذرات ‌الذهب إلی من ذهب» ابن عماد حنبلی از آثار قرن 11 هجری، با چنین شیوه‌ای تنظیم یافته است.

کتاب «البدایه و النهایه» ابن کثیر نیز دارای شیوه تنظیم سنوی بر اساس سال درگذشت رجال می‌باشد.

4. شیوه تنظیم تلفیقی:

در این شیوه، زندگی‌نامه، بااینکه از طرف نویسنده کتاب بااهمیت ویژه‌ای تلقی می‌شود، لکن جایگاه مشخصی در کتاب او پیدا نمی‌کند و نویسنده در هر مناسبتی کوشش می‌کند شرح حال افراد مختلف از اصناف و اقشار اجتماعی را در کتاب خود بیاورد؛ بدون آنکه در اندیشه یافتن قالب مشخص و یا توجیه و مناسبت معقولی برای این عمل خود باشد. گاهی دیده می‌شود در تاریخ یک شهر، زندگی‌نامه افراد و شخصیت‌هایی که در طلب علم و یا مقاصد دیگری به آن شهر سفر کرده و پس از مدتی از آنجا رفته‌اند، نیز به‌طور تلفیقی در آن کتاب درج می‌شود. به‌طور کلی باید گفت در شیوه ‌تلفیقی، سوژه اصلی پژوهش مولفین چیزی به‌جز شرح‌حال‌نگاری بوده است، لکن به دلایل گوناگونی از قبیل: نامشخص بودن تعریف و حدود سوژه و موضوع انتخابی نویسنده برای خود او، اهمیت و ارزش بیش از معمول قائل بودن به افکار عمومی فرهنگیان و باسوادان زمان به مسئله رجال و شرح‌حال‌نگاری، جنبه ابزاری داشتن شرح‌حال‌نگاری نسبت به سایر علوم و گنگ بودن علوم بدون آن و…، نویسندگان و مولفین در رشته‌ها و علوم مختلف، موضوع اصلی خود را با زندگی‌نامه‌های جمع کثیری از رجال و مشاهیر تلفیق و آمیخته می‌کرده‌اند.

وجوه شیوه تلفیقی:

الف)- تلفیق با کتب تواریخ عمومی:

مانند: «المنتظم» ابن جوزی، «تاریخ الإسلام» ذهبی، «کامل» ابن اثیر و «حسن المحاضره» جلال‌الدین سیوطی.

ب)- تلفیق با تواریخ محلی:

مانند: «تاریخ بغداد» خطیب بغدادی، «تاریخ دمشق» ابن عساکر و «ذکر اخبار اصفهان» ابونعیم اصفهانی.

ج)- تلفیق با کتب خطط و آثار:

کتاب‌های «خطط و آثار»، درباره تاریخ ابنیه شهرها و آثار عمرانی مهم آنها نگاشته می‌شده است، که از قدیمی‌ترین و جالب‌ترین آنها کتاب‌های «خطط شام» و خطط مقریزی به نام «المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار»، درباره مصر می‌باشد.

د)- تلفیق با کتب جغرافیا:

مانند: کتاب «معجم البلدان» یاقوت حموی. نویسنده در این کتاب بزرگ جغرافیایی، به مناسبت نام شهرها نام بسیاری از رجال منسوب به آن شهرها را نیز ذکر کرده است.

ه)- تلفیق با فهرست‌نامه‌های کتب و تواریخ علوم:

از جمله ابتکارات جهان اسلام در زمینه فرهنگ، ادب و علوم، نگارش فهرست‌نامه‌های ویژه‌ای است که در آنها، نام‌های آثارتالیف‌شده را با ذکر مشخصات کامل نویسندگان و یا مترجمان آنها ثبت می‌کردند. تا آنجا که می‌دانیم این کار برای نخستین بار در جهان اسلام (و شاید در تمام دنیا) توسط اندیشمند توانا و نامدار شیعی محمد بن‌اسحاق معروف به «ابن ندیم» ابتکار و ابداع شده است (قرن 4ق). او کتاب «فهرست» خود را در ده مقاله و هر مقاله را در چند رشته و فن، تالیف کرده است.

بعد از وی نیز دانشمندان زیادی از برادران اهل سنت و شیعه، در این امر پژوهشی اصیل و زیربنایی کتاب نوشته‌اند. برجسته‌ترین آنها عبارتند از: «کشف‌الظنون» حاج خلیفه، «الذریعه إلی تصانیف الشیعه»، «اکتفاع القنوع بما هو مطبوع»، «معجم المطبوعات‌العربیه و المعربه»، «معجم المخطوطات المطبوعه بین سنتی 1954 ـ 1960»، «فهرست کتاب‌های چاپی فارسی»، «کتاب‌شناسی ده ساله ایران 1343ـ1333»، «کتاب‌شناسی ملی ایران» که به‌طور سالانه منتشر می‌شود، «فهرست مقالات انقلاب اسلامی در مطبوعات» که به‌صورت موضوعی و توسط وزارت ارشاد اسلامی به‌گونه منظم صورت می‌گیرد.

«فهرست‌نویسی» کتابخانه‌ها را (که گاهی اختصاص به کتب خطی یک کتابخانه دارد و گاهی به‌صورت عام عملی می‌شود)، نیز می‌توان از همین نوع دانست.

5. شیوه تنظیم روائی ـ تاریخی:

یکی دیگر از شیوه‌هائی که در میان مسلمین برای نوشتن زندگی‌نامه‌ها رایج بوده، روش ویژه‌ای است که بیشتر به «تاریخ‌نگاری» و نقل اخبار و روایات پیشینیان شباهت دارد و به‌طور مشخص عنصر داستان‌پردازی بر نثر آن حاکم می‌باشد؛ لذا ما آن را «شیوه تنظیم روائی ـ تاریخی» می‌نامیم.

در این شیوه، برخلاف کتاب‌های تاریخ، «حوادث» محور بحث و گفتگوی نویسندگان نیست، بلکه شخصیت‌ها و رجال یا اعضای خاندان و سلسله حکومتی و فرهنگی معینی تشکیل‌دهنده ‌محور بحث این نوع کتاب‌ها می‌باشند. نویسندگان این قبیل کتب، مانند هر زندگی‌نامه‌نویس دیگری، «رجال» را محور پژوهش خود قرار داده، «حوادث» را نیز در رابطه با رجال و تا آنجا که نقشی در تبیین و تفسیر زندگی‌نامه رجال داشته باشد، مطرح می‌کنند. لذا می‌توان گفت: این نوع از کتب تراجم، اگر این امتیاز را نداشتند که به‌جای «حوادث»، «رجال» را محور پژوهش‌های خود قرار داده‌اند، بیشتر شایسته بود که «کتاب تاریخ» نامیده شوند، تا «کتاب رجال» و زندگی‌نامه.

نگارش زندگی‌نامه‌های رجال با اسلوب «روائی – تاریخی»، در اکثر شاخه‌های شرح‌حال‌نگاری اسلامی قابل اعمال است؛ لذا شرح‌حال‌نگاران مسلمان نیز در شاخه‌های گوناگون، این شیوه را به کار گرفته‌اند، مانند: «مقتل‌نویسی: زندگی‌نامه شهیدان» (مثل مقتل ابومخنف، لهوف سید بن طاوس، نفس المهموم شیخ عباس قمی، قمقام زخار فرهاد میرزا قاجار)، زندگی‌نامه‌های خاندانی و سلسله‌ای (مثل تاریخ خاندان مرعشی مازندران، مقاتل الطالبیین ابوالفرج اصفهانی، تاریخ عضدی، تاریخ آل اعین)، زندگی‌نامه شاعران، آهنگ‌سازان و هنرمندان (مثل الأغانی ابوالفرج اصفهانی) و تک‌نگاری‌ها و زندگی‌نامه‌های رجال (مثل سیرت ابن خفیف شیرازی).

6. شیوه سفرنامه‌ای و حسب‌حال‌نگاری:

مقصود نگارش حوادثی است که در طول یک سفر، برای نویسنده و افراد مرتبط با وی پیش آمده است.

از این نوع نوشته‌ها که به‌طور مشخص «سفرنامه» یا «حسب حال» یا «خاطرات» یا «زندگی‌نامه خودنوشت» نامیده می‌شوند، در فرهنگ و تاریخ ادبیات اسلامی نمونه‌های متنوع و فراوانی وجود دارد.

7. شیوه تنظیم اجازه‌ای:

در گذشته شاگردانی که پیش یک استاد، دانش و هنر ویژه‌ای فرامی‌گرفتند، در پایان از استاد و یا اساتید خود یک گواهی‌نامه علمی و تحصیلی ویژه‌ای که اصطلاحا «اجازه» نامیده می‌شد، اخذ می‌کردند.

یکی از مفصل‌ترین و بهترین کتب اجازات، کتاب ارزشمند «لؤلؤه البحرین فی الإجازات و تراجم رجال الحدیث» شیخ یوسف بحرانی (متوفای 1186ق) است.

در این زمینه از «قصص العلماء» تنکابنی نیز می‌توان در ادبیات و زبان فارسی نام برد.

8. شیوه تبارنامه‌ای:

یکی دیگر از روش‌هائی که زندگی‌نامه افراد و یا خاندان‌ها، گروه‌ها و قبائل را بر آن اساس نوشته‌اند، شیوه «نسب‌نگاری» یا «تبارنامه‌‌ای» است. انساب و شناختن نیاکان افراد و قبایل در گذشته‌های دور، خود یکی از علوم انسانی مستقل بود. از باب نمونه می‌توان به کتاب‌های «سبائک الذهب فی معرفه قبائل العرب»، «مجمع ‌الأنساب» شبانکاره‌ای و «مختلف‌ القبائل و مؤتلفها» اشاره کرد.

9. شیوه مبتنی بر کنیه‌ها و القاب:

انگیزه پیدایش این شیوه و به کار بردن آن در رجال اسلامی این بوده که بسیاری از افراد با نام کوچک خود شناخته و مشهور نیستند، بلکه با لقب و یا کنیه خود مشهورند؛ مانند: ابوبکر، ابودرداء، ابوهریره و…

کتاب «الکنی و الألقاب» اثر شیخ عباس قمی، کتاب «الرجال» ابن داود حلی و… از این نمونه‌اند.

10. شیوه معجمی و هجائی:

یکی دیگر از شیوه‌های تنظیم و نگارش کتب رجال و زندگی‌نامه آنها، روشی است که به نام روش معجمی، الفبائی و هجائی شناخته می‌شود. این شیوه در واقع جامع‌ترین، پیشرفته‌ترین و کامل‌ترین نوع از انواع شیوه‌های تنظیم زندگی‌نامه رجال بشمار می‌آید.

قدیم‌ترین کتابی که با این شیوه نگاشته شده، کتاب «تاریخ بخاری».

ابن ابی‌داود حلی (متولد 647 – 707) از روحانیون و فقهای شیعه، نخستین کسی است که شیوه معجمی را با به کار گرفتن رموز حرفی برای ادای مقصود ‌و زدودن نابسامانی‌های رایج کتاب، این شیوه را به بلوغ کامل خود رسانید.

از این نوع کتاب‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

«جامع‌ الرواه» اردبیلی، «ریاض العلماء» افندی، «أعیان الشیعه» سید محسن امین، «الأعلام» زرکلی و…

11. شیوه فرهنگ‌نامه‌ای تاریخی:

کتبی است که اطلاعات و اخبار تاریخی در خلال شرح احوال رجال و بزرگان سیاسی، دینی و علمی که بر حسب حروف معجم مرتب شده ذکر می‌گردد. به سبب همین شکل تنظیم، این آثار را می‌توان فرهنگ‌نامه خواند و آنها را از کتب طبقات متمایز دانست؛ مانند : معجم الأدباء، وفیات الأعیان، أسد الغابه، تاریخ بغداد، تاریخ مدینه دمشق، الوافی بالوفیات، المنهل الصافی.

اقسام فرهنگ‌نامه‌ها:

1. شماری از مهم‌ترین آثاری که با عنوان تاریخ شهرها نگاشته شده‌اند، فرهنگ‌نامه‌های تاریخی‌اند. از آن میان باید از تاریخ بغداد، تاریخ دمشق، بغیه الطلب فی تاریخ حلب، تاریخ جرجان و تاریخ سمرقند نام برد.

2. دسته‌ای دیگر از فرهنگ‌نامه‌های تاریخی، شامل کتب وفیات یا فرهنگ‌نامه‌هایی است که از مشاهیر متوفی بر حسب حروف الفبایی نام آنها یاد کرده است؛ همچون اثر مشهور وفیات الأعیان، الوافی بالوفیات.

3. کتب دیگری با عنوان «تاریخ» نیز به روش فرهنگ‌نامه‌ای تدوین شده‌اند؛ مانند کتاب بزرگ و پرفایده «التاریخ الکبیر» بخاری.

معرفی نرم‌افزار:

کتابخانه تراجم و کتاب‌شناسی3، نرم‌افزاری کتابخانه‌ای است که مجموعه‌ای از کتب و منابع مهم و معتبر این شاخه از علم تاریخ را که به زندگی‌نامه‌ی صحابه پیامبر(ص)، اصحاب اهل‌بیت(ع)، علما و دانشمندان، خاندان­ها، مذاهب و مشاهیر جهان اسلام و تألیفات و آثار علمی و مکتوب صاحبان قلم، می‌پردازند، در بر‌گرفته است. این اثر با هدف آشنایی کامل با سیره و زندگانی علما و مشاهیر جهان اسلام و آثار ایشان و نیز آشنایی با مذاهب و فرقه‌های اسلامی، طبقات و اصناف مختلف علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، نظامی و… و همچنین آشنایی با اماکن و سرزمین‌ها و مراکز علمی جهان اسلام به‌واسطه شناخت افراد و چهره‌های شاخص، تولید و ارائه شده است.

ضرورت تولید نرم‌افزار:

در همین راستا، گروه تاریخ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، که تاکنون نرم‌افزارهایی تاریخی و مفید، مانند: سیره معصومان(ع)، نور السیره، جغرافیای جهان اسلام، کتابخانه ایران اسلامی، تراث و… را تولید و به جامعه علمی جهان اسلام عرضه کرده است، با توجه به تعداد اندک کتب موجود در نرم‌افزار تراجم و کتاب‌شناسی2، ضرورت تولید نسخه جدید آن را احساس نمود و با نگاهی جامع‌تر و کامل‌تر، نرم‌افزار کتابخانه تراجم و کتاب‌شناسی3 را با محتوای 359 عنوان کتاب، در زیرشاخه‌های مختلف علم تراجم و شرح‌حال‌نگاری و آثار بزرگان، بدون هیچ گرایشی، تولید و عرضه کرد.

مخاطبان:

مخاطبان عام این برنامه، تمام علاقه‌مندان و پژوهشگران رشته‌های مختلف علوم اسلامی و انسانی‌اند؛ اما مخاطبان خاص آن، محققین رشته تاریخ، رجال، مذاهب و فرقه‌شناسی و علاقه‌مندان به تاریخ، تمدن، کتاب‌شناسی و… می‌باشند.

کاستی‌ها:

از آنجا که در نسخه پیشین، بخش اعلام با دو زیرگروه اشخاص و کتب، بدون هماهنگ‌سازی ارائه شده بود، در این نسخه، بخش مذکور حذف گردیده است؛ به امید پروردگار، با تولید نرم‌افزار دانشنامه مشاهیر و دانشمندان اسلامی، بخش اعلام با غنای بیشتر و کامل‌تر و با هماهنگ‌سازی بهتر به‌صورت درخت‌واره، ارائه می‌گردد تا نواقص بخش اعلام، در نسخه‌های قبلی و فعلی برطرف شود و یا در نسخه بعدی همین نرم‌افزار، بخش اعلام با انجام اصلاحات لازم ارائه می‌شود.

نقص دیگری که در نرم‌افزار نسخه جدید وجود دارد، نبود برخی کتب مهم، مانند: حیات مردان نامی، اثرآفرینان، اختران فقاهت، الفخری فی أنساب الطالبیین، المجدی فی أنساب الطالبیین، آینه دانشوران، تتمیم أمل الآمل، ریاض الجنه، سراج الأنساب، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء، الإکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف فی الأسما و الکنی و الانساب، البلغه فی تاریخ ائمه اللغه، الکامل فی ضعفاء الرجال، تاریخ أسماء الثقات ممن نقل عنهم العلم، تذکره الحفاظ، سیر أعلام النبلاء، فهرسه ابن خیر الإشبیلی، کتاب الثقات، معجم الخطباء، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، نزهه الألباء فی طبقات الأدباء، و… می‌باشد. این نقیصه معلول دو عامل است: یکی طولانی شدن چرخه تولید و دیگری عدم همکاری برخی از مؤلفین و ناشرین در صدور اجازه برای ارائه آثار و منشوراتشان در نرم‌افزار.

نقص دیگر موجود در نرم‌افزار، عدم ارائه برخی جلدهای مربوط به برخی از کتب می‌باشد. این موارد، عبارتند از: جلد اول و دوم کتاب اخترشناسان و نوآوران مسلمان، جلد دوم و سوم کتاب اعلام اصفهان، جلد اول و دوم کتاب الأعلاق الخطیره فی ذکر أمراء الشام و الجزیره، جلد پنجم کتاب العقد الفاخر الحسن فی طبقات أکابر أهل الیمن، جلد اول کتاب الکنی و الالقاب (جامعه مدرسین)، جلد چهارم کتاب المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، جلد نوزدهم و بیستم کتاب الوافی بالوفیات، جلد اول و دوم کتاب تاریخ الأدب العربی بروکلمان، جلد دوم کتاب تاریخ علمای بلخ، جلد دوم کتاب تاریخ نگارش‌های عربی فؤاد سزگین، جلد پنجم و ششم ترجمه کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، جلد دوم کتاب زندگی‌نامه رجال و مشاهیر ایران، جلد اول کتاب معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء.

موضوعات کتب نرم‌افزار:

کتاب‌های موجود در برنامه از ابتدای قرن سوم هجری تا دوران معاصر می‌باشند که بدون توجه به تعصبات مذهبی و فرقه‌ای به دو زبان عربی و فارسی و در دو بخش اصلی تراجم (297 عنوان) و کتاب‌شناسی (62 عنوان) ارائه شده‌اند؛ البته در بخش تراجم و شرح‌حال‌نگاری، این کتب دارای دسته‌بندی در موضوعات زیر هستند:

1. ادیبان: 12 عنوان؛

2. انساب: 27 عنوان؛

3. پزشکان 6 عنوان؛

4. تراجم عمومی: 23 عنوان؛

5. حاکمان: 7 عنوان؛

6. حنبلیان: 3 عنوان؛

7. حنفیان: 3 عنوان؛

8. خاندان‌ها: 23 عنوان؛

9. رجال: 10 عنوان؛

10. زنان: 8 عنوان؛

11. زیدیان: 2 عنوان؛

12. شاعران: 36 عنوان؛

13. شافعیان: 5 عنوان؛

14. شیعیان: 41 عنوان؛

15. صحابه: 13 عنوان؛

16. صوفیان: 24 عنوان؛

17. ضبط اسماء: 4 عنوان؛

18. طبقات: 60 عنوان؛

19. فرهنگ‌نامه محلی: 90 عنوان؛

20. فقیهان: 4 عنوان؛

21. فیلسوفان: 5 عنوان؛

22. قاریان: 2 عنوان؛

23. قاضیان: 2 عنوان؛

24. مالکیان: 2 عنوان؛

25. متکلمان: 2 عنوان؛

26. محدثان: 23 عنوان؛

27. مفسران: 5 عنوان؛

28. وفیات: 18 عنوان.

با توجه به شاخه‌های مختلف علم تراجم و شرح‌حال‌نگاری، تلاش بر آن بوده تا کتب معتبر و مهم انتخاب گردد و در قالب این نرم‌افزار ارائه شود. این تنوع موضوعات، یکی از ویژگی‌های بارز این نرم‌افزار است.

نکته قابل ذکر و مهم آن است که در این نرم‌افزار از کتبی که موضوع آنها تک‌نگاری و خاطره‌نویسی بوده، استفاده نشده است. نکته دیگر آنکه یکی از کتب ارزشمند این نرم‌افزار، کتاب رجال الطوسی (از منشورات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم) است که به‌همراه تصحیحات و توضیحات محققین گروه رجال مرکز نور ارائه شده است. در همین جا متذکر می‌‎شویم که در این نرم‌افزار از میان کتب رجالی شیعه، تنها به کتب ثمانیه رجالی و سه کتاب ارزشمند «معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه»، « تنقیح المقال فی علم الرجال» و «قاموس الرجال» بسنده شده و از ارائه دیگر کتب رجالی شیعه به دلیل وجود بسیاری از این کتب در نرم‌افزار رجال، اجتناب شده است.

معرفی اجمالی امکانات برنامه:

این برنامه مشتمل بر سه بخش؛ نمایش، جستجو و کتب مرتبط است که امکانات پژوهشی این قسمت‌ها عبارتند از: امکان محدود کردن دامنه نمایش کتاب‌ها و نیز محدود کردن جستجو به منابع خاص، امکان مشاهده و مقایسه منابع مرتبط، یافتن معنای واژه در فرهنگ‌های گوناگون لغت، انتقال متن به یادداشت، انتقال متن به سند واژه‌پرداز (ورد)، امکان رنگی ‌کردن، نشانه‌گذاری، نمایه‌سازی، حاشیه‌نگاری، جستجو در دو شکل ساده و پیشرفته با امکان جستجوی ترکیبی واژگان و ریشه واژگان.

منابع و مآخذ:

1. «تاریخ‌نگاری در اسلام»، برگردان یعقوب آژند، نشر گستره، چاپ اول، تابستان 1361ش.

2. «زندگی‌نامه‌ها»، نوشته ‌محمد عبدالغنی حسن، برگردان فارسی امیره ضمیری، انتشارات امیرکبیر، 1362.

3. کتاب «سنت»، بخش پنجم (تحلیل تاریخی سنت)، به قلم ابوالفضل شکوری راد، چاپ نشر حر، قم، 1359.

4. «تأویل مختلف الحدیث»، چاپ بیروت، دارالکتاب العربی.

5. «المراسیل فی الحدیث»، چاپ بغداد، مکتبه المثنی، 1368ق.

6. «الفهرست شیخ طوسی»، منشورات الرضی – قم، افست از چاپ نجف، مکتبه المرتضویه.

7. «معرفه علوم الحدیث»، چاپ حیدرآباد هند، 1385ق.

8. «الدرایه فی علم مصطلح الحدیث»، چاپ نجف، مطبعه نعمان.

9. «شرح البدایه فی علم الدّرایه»، چاپ قم، با پژوهش محمدعلی بقال.

10. «وجیزه شیخ بهایی»، چاپ تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، 1396ق.

11. «الذریعه إلی تصانیف الشیعه»، ج10/89، ‌چاپ بیروت، دارالأضواء، طبع دوم.

12. «کتاب الرجال» ابن داود، 46، چاپ مطبعه حیدریه نجف، با پژوهش محمدصادق بحرالعلوم، 1392ق.

13. مقاله «شرح‌حال‌نگاری چیست»، ابوالفضل شکوری راد، فصلنامه یاد، شماره 1، زمستان 1365.

14. مقاله«شرح‌حال‌نگاری؛ کفایت‌ها و کمبودهای آن»، ابوالفضل شکوری راد، فصلنامه یاد، شماره 2 و 3، بهار 1365.

توضیحات تکمیلی

قابلیت ها

امکان دسته‌ بندی کتب برنامه بر اساس موضوعاتی مانند:
تراجم عمومی – طبقات – وفیات – فرهنگ‌ نامه محلی – اصحاب مذاهب (شیعیان، زیدیان، شافعیان، حنبلیان، مالکیان و حنفیان) – دانشمندان (فقیهان، مفسران، رجال و محدثان، قاریان، متکلمان، فیلسوفان، پزشکان، ادیبان، شاعران، صوفیان، منجمان و ریاضی‌ دانان) – صحابه – ضبط اسما – انساب و خاندان‌ ها – زنان – سیاستمداران (حاکمان، وزیران و قاضیان) – کتاب شناسی – کتاب های عربی – کتاب های فارسی جست‌وجوی ساده و پیشرفته در متن
امکان مقایسه دو متن مختلف با یکدیگر
ارتباط واژگان کتب با لغت‌ نامه
قابلیت‌ های پژوهشی، یادداشت‌ برداری، ذخیره، ویرایش و چاپ متن مورد نظر

تگ ها

اعیان الشیعه-افندی-افندی اصفهانی-الذریعه الی تصانیف الشیعه-امل الآمل-فرهنگ لغت-پژوهشی-تتمیم امل الآمل-دانلود قرآن-تراجم-تراجم و کتابشناسی-تعلیقه امل الآمل-تکمله امل الآمل-سید حسن امین-سید حسن صدر-سید محسن امین-سید محمد حسین حسینی جلالی-شخصیت‏ شناسی-شیخ آقا بزرگ تهرانی-شیخ جعفر سبحانی-شیخ حر عاملی-شیخ عبد النبی قزوینی-صدر-عاملی-علوم اسلامی-فهرس التراث-کتاب-کتابخانه-کتاب شناسی-کتابخانه-کتابخانه الکترونیکی-کتابخانه دیجیتال-کتابشناسی-اهل بیت-حضرت محمد-محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانی-مستدرکات اعیان الشیعه-معالم العلماء-موسوعه طبقات الفقهاء-میرزا عبدالله افندی اصفهانی-پژوهش-تحقیق-پایان نامه-نرم افزار-نرم افزار علوم اسلامی-نرم افزار پژوهشی-نرم افزار نور-نرم افزار آموزشی-دانلود نرم افزار-دانلود کتاب-حدیث

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “تراجم و کتابشناسی 3”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

محصولات مرتبط

قالب ووکامرس