نقش نرم افزارهای مدیریت استناددهی در رعایت اخلاق پژوهش

‌ ‌‌‌نـقش‌ نرم‌افزارهای مدیریت استناددهی در رعایت اخلاق پژوهش

مروری بر سوء رفتارهای پژوهشی، انواع‌ و دلایـل‌ ارتـکاب‌ و راهـکارهای پیشگیری

امیرحسین رجب‌زاده عصارها

کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی

مقدمه

در سال‌های اخیر، مکرراً‌ شاهد انـتشار خبرهایی با موضوع تقلب در پژوهش‌های دانشگاهی بوده‌ایم و روایت‌های متفاوتی در‌ گوشه و کنار جهان دربـاره‌ سوء‌ استفاده تعدادی از پژوهـشگران از کـارهای پژوهشی دیگران (خسروی، 1385؛ کونگ (1) و همکاران، 2010؛ برلینک، (2) 2011؛ گادالهاک، (3) 2011؛ باتلر، (4) 2009) شنیده می‌شود. جدای از بحث کاهش رعایت اخلاق در پژوهش‌های عصر حاضر‌، عده‌ای افزایش پدیده تقلب را در محیط‌های دانشگاهی به عنوان پیامدی از پیشرفت فناوری در نظر مـی‌گیرد (گیبسون و چستر ـ فانگمن، (5) 2011، ص 132). بی‌اخلاقی‌هایی که در محیط‌های دانشگاهی و پژوهشی رخ می‌دهد، از‌ لحاظ‌ چگونگی ارتکاب، میزان تقلب، نوع فریبکاری و از دیدگاه‌های دیگر، به انواع متفاوتی تقسیم می‌شوند و شاید به همین دلیل متنوع بودن، با عـناوین کـلی متفاوتی نظیر: نادرستی دانشگاهی، کج‌اخلاقی دانشگاهی، بداخلاقی‌ پژوهشی‌، سوء رفتار پژوهشی و‌… مطرح می‌شوند. به نظر می‌رسد علی‌رغم این تعدد واژگان، با توجه به زیر پا گذاشتن اصول رفتارهای اخلاقی، همگی بـر مـفهوم یکسانی اشاره می‌کنند. در‌ مقاله‌ حاضر، عبارت سوء رفتار پژوهشی برای انواع تخلفات، بی‌اخلاقی‌ها و قانون‌شکنی‌های حوزه پژوهش استفاده می‌شود و بعد از مرور مفاهیم علم اخلاق، اخلاق حرفه‌ای و اخلاق حرفه‌ای پژوهش، بـه تـعریف سوء رفتار‌ پژوهشی‌ پرداخته‌ می‌شود و انواع آن معرفی خواهد‌ شد‌.

علم‌ اخلاق، اخلاق حرفه‌ای و اخلاق پژوهش

در صحبت‌های عامیانه، زمانی که از واژه اخلاق استفاده می‌کنیم، به دسته‌ای از رفتارها و عادات افراد‌ اشاره‌ داریـم‌ کـه بـه نوعی در ذهن‌شان نهادینه شده‌اند. ایـن‌ رفـتارها‌ مـی‌توانند ریشه‌های وراثتی داشته باشند، یا در اثر تربیت و تعامل با محیط کسب شده باشند؛ به عبارت دیگر، رفتارهایی‌ را‌ که‌ در ذهن افراد نـهادینه شـده‌اند، بـه عنوان اخلاق آن فرد‌ در نظر می‌گیریم. اما در مقابل تـعریف عـامیانه واژه اخلاق، عبارت «علم اخلاق» تعریف مبهمی در جامعه دارد‌. هنگام‌ بحث‌ از اخلاق و اخلاقیات، به‌ویژه در محیطی که پرداختن به اخلاق در‌ حرفه‌ یـا مـحیط خـاصی مد نظر است، طبیعتاً باید تفاوت اخلاق با علم اخـلاق را در نظر‌ گرفت‌. با‌ توجه به تعاریف موجود در زبان فارسی، شاید بتوان اخلاق را معادل‌ واژه‌ Moral‌ و همچنین هم‌معنا با مـفهوم وجـدانیات در نـظر گرفت و علم اخلاق را معادل واژه Ethics‌ با‌ مفهوم‌ «علمی که به مطالعه مـوارد اخـلاقی» می‌پرازد. در متون، گاهی تمایزی بین این دو‌ قائل‌ نشده‌اند (سجادی و عبدالله‌یار، 1387، ص106-107). اگرچه رد پای آموزه‌های اخلاقی را می‌توان‌ تا‌ 1500‌ سـال پیـش از مـیلاد در مصر و بعد از آن در هند و ایران باستان دنبال‌ کرد‌، اما علم اخلاق (با مـعنای امـروزی آن، یـعنی «دانش بررسی و ارزش‌گذاری بر خوی‌ها‌ و رفتارهای‌ آدمی‌») زاییده پیشرفت‌های صنعتی دو قرن اخیر غرب و حـاصل تـردید نـسبت به مکاتب فکری مدرن است‌ (فرهود‌، 1386؛

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 5)


مدرسی، 1371). به اعتقاد فرهود (1389) یکی از دلایل تأثیرگذاری کـه‌ بـاعث‌ شکل‌ گرفتن علم اخلاق شد، احتمال به خطا رفتن علوم و پژوهش در سده‌های اخـیر اسـت کـه‌ خود‌ زمینه‌ساز‌ شکل‌گیری زمینه‌های بررسی و ارزش‌گذاری اخلاقی در علوم مختلف شده است. او زمینه‌های‌ گوناگون‌ اخـلاق را بـا توجه به ماهیت علوم، به طور کلی در زیرمجموعه‌هایی از: «دسته‌های علوم اجتماعی‌ (32‌ زیرمجموعه)، عـلوم فـلسفی (5 زیـرمجموعه)، علوم پزشکی و زیستی (15 زیرمجموعه)، علوم فنی و مهندسی‌ (8 زیرمجموعه‌)، علوم زیست‌محیطی و بوم‌شناختی (13 زیرمجموعه) و علوم اقتصادی‌ (7 زیـرمجموعه‌)» جـای‌ می‌دهد. در این میان، اخلاق حرفه‌ای را‌ یکی‌ از زیرمجموعه‌های علوم اجتماعی معرفی می‌کند و اخـلاق در پژوهـش را بـه عنوان یکی‌ از‌ زیرمجموعه‌های علوم فنی و مهندسی جای‌ داده‌ است. با‌ این‌ حال‌، عده‌ای اخلاق پژوهـش را نـوعی اخـلاق‌ حرفه‌ای‌ می‌دانند (فرامرز قراملکی، 1383؛ خالقی، 1387؛ رجب‌زاده عصارها،1390). فرامرز قراملکی (1387‌) با‌ توجه بـه وجـود افراد حرفه‌ای در‌ سازمان‌ها و انتظار متقابل سازمان‌ها‌ و حرفه‌ها‌، اخلاق حرفه‌ای را یکی از‌ زیرمجموعه‌های‌ اخلاق کاربردی معرفی می‌کند و از آن بـا عـنوان «مسئولیت‌های اخلاقی فرد و سازمان در‌ حرفه‌ یا در قبال محیط» یاد‌ می‌کند‌. او‌ با تـوجه بـه‌ تنوع‌ حرفه‌ها، انواع مختلفی از‌ اخلاق‌ حرفه‌ای را نـام مـی‌برد: اخـلاق پزشکی، اخلاق آموزش و پرورش، اخلاق پژوهش و‌… در مجموع‌، بـا‌ در نـظر گرفتن اخلاق پژوهش به‌ عنوان‌ زیرمجموعه‌ای از‌ اخلاق‌ حرفه‌ای‌، اخلاق پژوهش می‌تواند حائز‌ دو وجـهه از مـسئولیت‌پذیری باشد: مسئولیت فرد پژوهشگر و مـسئولیت سـازمان‌ها. بر ایـن اسـاس، دو حـوزه‌ اخلاقیِ‌ اخلاق پژوهشگر و اخلاق سازمان‌ها را در‌ حـیطه‌ اخـلاق‌ پژوهش‌ مطرح‌ می‌سازد. فرامرز قراملکی‌ (1383‌) خاستگاه اصلی مقوله اخلاق پژوهش را به طـور کـلی «تعارض فرایند پژوهش با حقوق افـراد مرتبط‌ به‌ پژوهش‌» مـی‌داند. مـوارد مختلف تعدی از اصول اخلاقی‌ حـرفه‌ای‌ تـوسط‌ پژوهشگران‌ در‌ علوم‌ مختلف در دهه‌های اخیر، حساسیت دیگر پژوهشگران و آحاد جامعه را نسبت به پژوهـش‌های در دسـت انجام برانگیخته است. در دهه اخـیر و بـه‌ویژه بـا پیشرفت فناوری، انـواع گـوناگونی‌ از بی‌اخلاقی پژوهشی در حوزه نـگارش، روشـ‌شناسی و انتشار متون پژوهشی مشاهده شده است. در این شرایط، به نظر می‌رسد تعریف دقیق بـی‌اخلاقی یـا سوء رفتارهای پژوهشی و شناخت انواع آن، بـرای‌ پژوهـشگران‌، مسئولان و تـصمیم‌گیرندگان و سـایر افـراد جامعه، بدیهی و در مواردی ضـروری است.

سوء رفتارهای پژوهشی

هنگامی که در متون به دنبال تعریفی از سوء رفتار پژوهشی باشیم، درمـی‌یابیم کـه نه تنها‌ تعاریف‌ یک‌دست و قابل اتـکایی از ایـن پدیـده در مـتون مـوجود نیست، بلکه تـعدد واژگـانی استفاده‌شده برای رساندن این مفهوم، خود به عنوان مانعی برای‌ دستیابی‌ به متون مرتبط ظاهر مـی‌شود‌. نـادرستی‌ دانـشگاهی، بی‌اخلاقی دانشگاهی، دزدی علمی، دزدی محتوایی، سوء رفتار عـلمی، سـوء رفـتار پژوهـشی و چـندین واژه دیـگر، در متون مشاهده می‌شوند که معنا و مفهومی یکسان‌ دارند‌؛ اما از ترکیب واژگانی‌ متفاوتی‌ تشکیل شده‌اند. در عین حال، گاهی از واژگان یکسان، معانی متفاوتی برداشت شده است. نخعی و همکاران (1389) بـه نقل از گیلبرت و دنیسون در تعریف سوء رفتارهای پژوهشی، رفتار عمدی یا‌ سهوی‌ یک پژوهشگر را که از چارچوب اخلاقی و علمی خارج باشد، به عنوان سوء رفتار پژوهشی معرفی می‌کنند. با توجه به تـوصیفی کـه از اخلاق حرفه‌ای و اخلاق پژوهش رفت، رجب‌زاده عصارها‌ (1390‌) در تعریفی‌ جامع‌تر، سوء رفتارهای پژوهشی را به طور کلی رفتارهایی می‌داند که «اصول اخلاقی، علمی و گاهی حقوقی مربوط‌ به پژوهش را نادیده می‌گیرند.» طـبق ایـن تعریف، گونه‌های متعددِ سوء‌ رفتار‌ پژوهشی‌ که عمداً یا سهواً جنبه‌های اخلاقی (مانند استفاده غیر اخلاقی از آزمودنی‌های انسانی یا حیوانی در انجام ‌‌پژوهش‌های‌ عـلوم انـسانی و تجربی)، جنبه‌های علمی

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 6)


(مانند رعـایت نـکردن مراحل مختلف روش‌های پژوهش علمی‌) و یا‌ جنبه‌های‌ حقوقی (مانند انتشار مقاله پژوهشی یکسان در دو مجله جداگانه یا به نام زدن آثار‌ دیگران)، همگی نوعی سوء رفـتار پژوهـشی به شمار می‌روند. طـیف گـسترده‌ای از سوء‌ رفتارها را می‌توان جزء‌ سوء‌ رفتارهای پژوهشی به حساب آورد که شاید وجه مشترک همگی آن‌ها، غیر اخلاقی بودن‌شان است. بعضی از این سوء رفتارهای پژوهشی، مطابق با قراردادها و قوانین، نوعی قـانون‌شکنی بـه شمار می‌روند و بعضی‌ نیز، با این‌که از لحاظ قانونی، تخلف آشکاری نیستند، اما به هر حال، می‌توان آن را کوتاهی از اخلاقیات دانست. در قسمت بعدی، طیف گسترده‌ای از انواع سوء رفتارهای پژوهشی از‌ دیدگاه‌های‌ گوناگون مـعرفی شـده است.

انـواع سوء رفتارهای پژوهشی (6)

همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، تعریفی جامع و عام و همین طور مفهومی پخته و شکل‌گرفته از سـوء رفتارهای پژوهشی در ذهن پژوهشگران و دیگر افراد‌ به‌ندرت‌ یافت می‌شود. به هـمین مـنوال، در مـورد دسته‌بندی سوء رفتارهای پژوهشی نیز، سلایق و دیدگاه‌های متعددی به چشم می‌خورد؛ برای مثال، می‌توان از دیدگاه زمان ارتـکاب، ‌ ‌سـوء رفتارها را به‌ دو‌ نوع تقسیم نمود: در زمان انجام پژوهش و در زمان انتشار پژوهش. تقسیم‌بندی ارتـکاب عـامدانه یـا غیرعامدانه سوء رفتار پژوهشی، نوع دیگری از دسته‌بندی‌های رایج است. اما معیار دسته‌بندی در‌ متن‌ حاضر‌ را مـی‌توان دیدگاه محتوایی در‌ نظر‌ گرفت‌. با بررسی دسته‌بندی‌های متفاوت موجود در این زمینه، دسته‌بندی هـفت‌گانه زیر را می‌توان ارائه داد:

1. دستبرد عـلمی؛ (7)

2. دسـتبرد به خود؛ (8)

3. داده‌بافی‌؛ (9)

4. دروغ‌پردازی‌؛ (10‌)

5. نادرستی در نام نویسندگان؛

6. دستبرد علمی با تغییر‌ زبان‌؛

7. سوء رفتار حرفه‌ای. (11)

عوامل ارتکاب سوء رفتارهای پژوهشی

بخشی از عوامل سوء رفتارهای پژوهشی، در کنار عواملِ سوء‌ رفتاری‌ در‌ محیط‌های آمـوزشی بررسی شده است. پژوهش‌هایی وجود دارد که دلایل‌ سوء رفتارهای دانش‌پذیران را مورد بررسی قرار داده‌اند که بخشی از عوامل سوء رفتارهای پژوهشی را نیز می‌توان‌ در‌ دل‌ آن‌ها پیدا کرد. عواملی که در ادامه ذکر می‌شوند، مـعطوف بـه‌ کل‌ سوء رفتارهای پژوهشی هستند و عوامل ارتکاب دستبرد علمی که به طور ویژه در متون مورد توجه‌ قرار‌ می‌گیرند‌ نیز در بین آن‌ها گنجانده شده‌اند. عوامل مختلفی می‌تواند در ارتکاب سوء‌ رفتارهای‌ پژوهـشی‌، چـه از سوی اساتید و چه از سوی دانش‌پذیران، مؤثر باشد. به طور کلی، شاید‌ عواملِ‌ ارتکاب‌ سوء رفتار پژوهشی را بتوان در یک دسته‌بندی مقصرمحور به ترتیب ذیل گنجاند: عوامل‌ فردی‌، عوامل برخاسته از دانشگاه، عـوامل بـرخاسته از جامعه و در دسته آخر هم عواملی‌ را‌ در‌ نظر گرفت که در سه دسته پیش گنجانده نمی‌شوند؛ هرچند در نهایت، می‌توان جایگاه‌ برخی‌ از عوامل را در دو یا سه دسته تعیین کرد.

1. عوامل فردی

– عدم‌ آشنایی‌ بـا‌ قـواعد نـگارش علمی: از عوامل مهم و شایع ارتـکاب سـوء رفـتارهای پژوهشی، عدم آشنایی افراد با‌ قواعد‌ صحیح استناد است (فیشر و زیگموند، 2011؛ برگمن، نقل در: اسلامی، 1390، ص10‌). بعضی‌ از‌ افرادی که به سوء رفتارهای پژوهـشی مـتهم مـی‌شوند، ناآشنایی با شیوه صحیح استناد و عدم آموزش‌ روشـ‌های‌ صـحیح‌ استناد در دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی را مقصر قلمداد می‌کنند.

– بی‌دقتی نویسندگان در‌ درج‌ استناد: یکی دیگر از عوامل ارتکاب سوء رفتار در پژوهش، بـی‌دقتی نـویسندگان در هـنگام درج استناد‌ است‌ که باعث می‌شود به دلیل نادرستی استنادهای صـورت‌گرفته، موارد دستبرد علمی به‌ وجود‌ آید؛ برای مثال، ممکن است نویسنده‌ای تنها‌ علامت‌ نقل‌ قول را فراموش کند، یـا حـتی قـسمت‌ ابتدای‌ علامت نقل قول را درج کند و قسمت انتهایی آن را فراموش کند که‌ حـتی‌ بـا وجود آوردن استناد مرتکب‌ دستبرد‌ علمی شده‌ است‌.

– ناآشنایی‌ با نوشتن به طور کلی و عدم‌ اعتماد‌ بـه نـفس بـرای نگارش: علاوه بر عدم توانایی لازم برای نگارش علمی‌، تمرین‌ کم و عدم تـوانایی بـرای نـگارش حتی‌ حرف‌های روزمره (عطاران، 1390‌)، می‌تواند‌ باعث نبود اعتماد به نفس‌، احساس‌ ناتوانی در نگارش و تـرس از آن در بـین نـویسندگان و پژوهشگران شود و یکی از‌ عوامل‌ ارتکاب دستبرد علمی به شمار‌ رود‌ (فیشر‌ و زیگموند، 2011).

– نادیده‌ گرفتن‌ عـامدانه قـواعد اخلاقی و قانونی‌‌: عامل‌ دیگری که باید از آن نام برد، زیر پا گذاشتن عامدانه و آگاهانه اخـلاق و قـوانین‌ از‌ سـوی افراد برای کسب منفعت است‌ که‌ نمونه بارز‌ سوء‌ رفتار‌ پژوهشی به شمار مـی‌رود‌ و خـود تحت عوامل دیگری مانند: تنبلی، راحت‌طلبی، تحت فشار بودن، عدم پایبندی به اخـلاق و‌‌… اسـت‌. عـواملی مانند علاقه شخصی و شدید به‌ پیشرفت‌ و بی‌توجهی‌ به‌ اصول‌ اخلاقی نگارش را‌ می‌توان‌ ذیل عامل منفعت‌طلبی و دسـتبرد آگـاهانه اطلاعات دسته‌بندی کرد.

2. عوامل برخاسته از دانشگاه

– کم‌توجهی دانشگاه‌ها به آموزش‌ صحیح‌ نـگارش‌ عـلمی: شـاید کم‌توجهی دانشگاه‌ها و مؤسسات به آموزش‌ شیوه‌ صحیح‌ نگارش‌ علمی‌ را‌ بتوان به‌تنهایی عاملی در وقوع سوء رفـتارهای پژوهـشی در نـظر گرفت (برلینک، 2011).

– فشار برای تولید آثار علمی: از عوامل مهم دیگر وقوع سـوء

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 7)


رفـتار در فرایند‌ پژوهش، می‌توان به فشارهای محیطی برای انتشار مقاله و انجام پژوهش اشاره کرد. این امر، بـرای دانـش‌پذیران، به صورت اعمال فشار برای انجام پژوهش در زمان محدود و برای دریافت نـمره نـمود‌ می‌یابد‌ (برگمن، نقل در: اسلامی، 1390، ص 10) و برای اساتید مـی‌تواند بـه صـورت فشار برای نگارش مقاله به منظور ارتـقای شـغلی و دریافت منافع مالی و مزایای مختلف باشد (قاضی‌نوری، قاضی‌نوری و آزادگان‌مهر، (12‌) 2011‌؛ اسلامی، 1390؛ اسکانس، 2009، نقل در: مـوسوی‌دوست و فـنودی، 1389، ص23؛ اسمیت، 2008 نقل در: موسوی‌دوست و فنودی، 1389، ص23). حـتی در کـشورهای توسعه‌یافته‌تر نـیز‌ فـشارهای‌ دولت و سـازمان‌های اقتصادی علایق پژوهشی‌ را‌ تحت تأثیر قـرار مـی‌دهند و تیشه به ریشه صداقت و راستی در محیط‌های دانشگاهی می‌زنند (اتکینز و هرفل، (13) 2005، نقل در: ایـست، (14) 2010، ص72).

– ضـعف‌ قوانین‌ و توافق‌ها (15) درباره تخلفات‌ در‌ دانشگاه‌ها و مـؤسسات پژوهشی: ضعف قراردادها و تـوافق‌ها و عـدم وجود قوانین و قواعد واضح و صـریح بـرای برخورد با سوء رفتارهای پژوهشی در دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی (چه در سطح بین‌المللی و چه در سـطوح مـلی‌ و داخلی‌) و عدم وجود سازمان مـتولی پیـگیری مـوارد این‌چنینی نیز مـی‌تواند عـامل مؤثری باشد (هیتمن و لیـتوْکا، (16) 2011؛ تـراویس، 2008، نقل در: موسوی‌دوست و فنودی، 1389، ص28؛ قاضی‌نوری و دیگران، 2011؛ برلینک، 2011).

3. عوامل‌ برخاسته‌ از جامعه‌

– جهان‌بینی‌های علمی متفاوت: عامل دیـگر، دیـدگاه‌های فلسفی متفاوت درباره سوء رفتارهای پژوهـشی، بـه‌ویژه در بحث مـربوط بـه‌ دسـتبرد علمی است که بـه صورت قراردادهایی توسط بشر طراحی شده‌اند‌. برخی‌ معتقدند‌ تعیین ایده‌ها و کلمات به عنوان مالکیت فـکری، تـلاشی برای کنترل و استفاده از دانشی است کـه مـتعلق بـه ‌‌جـامعه‌ اسـت (هیتمن و لیتوکا، 2011). گـاهی دیـدگاه‌های خاص فلسفی نسبت به اطلاعات و استفاده آن‌ در‌ جامعه‌، به عنوان عاملی برای نادیده گرفتن برخی قـرارداهای بـین‌المللی در نـظر گرفته می‌شوند.

– تمایزهای فرهنگی‌: یکی دیگر از عـوامل بـسیار مـهمی کـه در وقـوع سـوء رفتارهای پژوهشی و دستبرد‌ علمی مؤثر است، مباحث‌ فرهنگی‌ است. به طور عمده، متونی که درباره عوامل ارتکاب دستبرد علمی به نگارش درآمده‌اند، تأکید ویژ‌ه‌ای روی این عامل دارنـد. سوء رفتارهای پژوهشی و دستبرد علمی را جزو موارد اخلاقی در نظر‌ می‌گیرند و اخلاق در تقابل با بافت جامعه و نظام آموزشی کسب می‌شود (سلیک، (17) 2009). گاهی دستبرد علمی، بر خلاف قراردادهای فرهنگی جامعه نیست و امـری غـیر اخلاقی به حساب نمی‌آید (ایست، 2010‌، ص 70‌). سلیک (2009، ص 271، به نقل از: هاچیسون، 2002) اظهار می‌دارد که در فرهنگ‌های نسبتاً سنتی، مدارای بیشتری با زیر پا گذاشتن قوانین می‌شود، دانش‌پذیران احتمالاً قوانین را ساده‌تر زیر پا‌ می‌گذارند‌ و آمـوزگاران ]و شـاید تلویحاً مدیران آموزشی و پژوهشی[ نیز، به اندازه کافی قاطعانه با موارد تخلف برخورد نمی‌کنند. به عقیده برلینک (2011)، دستبرد علمی باید در بستر فرهنگی و تـاریخی‌اش مـورد‌ بررسی‌ قرار گیرد.

– عمومیت یـافتن (18) و عـادی شدن (19) سوء رفتارهای پژوهشی: عامل دیگر، عادی شدن سوء رفتارهای پژوهشی در جامعه است (هیتمن و لیتوکا، 2011). گاهی، رفتارهای جامعه و به طور‌ ویژه‌ جامعه‌ علمی، بـه گـونه‌ای است که‌ بعضی‌ از‌ مـوارد سـوء رفتارهای پژوهشی و آموزشی کاملاً عادی شده است و رواج دارد. به طور ویژه، در جامعه ما، پایگاه‌های علنی فروشِ مقاله‌ و پایان‌نامه‌، خرده‌سو‌ء‌ رفتارهای آموزشی و پژوهشی در آموزشگاه‌ها و مدارس، پژوهش‌های اینترنتیِ‌ ارائه‌شده‌ در کلاس‌های درس مدارس و دانشگاه‌ها، عـدم کـنترل توسط آموزگاران و‌…، همگی حاکی از عادی شدن ارتکاب سوء رفتارهای آموزشی‌ و پژوهشی‌ هستند‌.

– سوء استفاده (20) از فناوری‌های جدید: بسیاری از صاحب‌نظران نیز‌، رشد فناوری و انتشارات الکترونیک و اینترنت را از عوامل اصلی شیوع دستبرد علمی بـه شـمار می‌آورند (گـادالهاک، 2004؛ ایست‌، 2010‌؛ موسوی‌دوست‌ و فنودی، 1389؛ خسروی، 1385؛ ستوده، رفیع و میرزایی، 1389). البته باید در‌ نظر‌ گرفت

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 8)


که رشد فناوری به خودیـِ خود نمی‌تواند به عنوان یکی از عوامل ارتکاب دستبرد‌ علمی‌ محسوب‌ شـود؛ بـلکه بـیشتر صاحب‌نظران، «افزایشِ میزان دستبرد علمی» را تا حد بسیاری‌ مربوط‌ به‌ رشد فناوری می‌دانند.

– بی‌دقتی در فرایند چاپ آثـار: ‌ ‌عـامل برخی دیگر از موارد سوء‌ رفتارهای‌ پژوهشی‌، از قلم افتادن استنادها یا مخدوش شدن آنـ‌ها در طـی فـرایند چاپ مقاله است‌. در‌ این موارد، معمولاً کوتاهی را متوجه فرایند نمونه‌خوانی می‌دانند. مطالعه نسخه قبل از‌ انـتشار‌ یک‌ اثر (به صورت چاپی یا روی صفحه نمایشگر) با هدف تشخیص و تصحیح اشـتباهات یک‌ اثر‌ (پیش از انـتشارش) را اصـطلاحاً نمونه‌خوانی می‌نامند. البته مسئولیتِ نهایی بازبینی آثار، با‌ خود‌ نویسنده‌ است (پروف‌ریدینگ، 1990؛ ویکی‌پدیا، 2011بی).

– محرومیت‌های ارتباط علمی: به دنبال پاسخی برای متهم شدن‌ پژوهشگران‌ ایرانی به دستبرد علمی (قاضی‌نوری، قاضی‌نوری و آزادگـان‌مهر، (2011، ص 214-215)، از این‌ توجیه‌ استفاده‌ کرده‌اند که محرومیت‌های ایران از لحاظ ارتباطی در دوران جنگ تحمیلی را عامل تعیین‌کننده‌ای در‌ بیگانگی‌ دانشمندان‌ ایرانی با هنجارهای روز جهان علمی به شمار آورده‌اند و از سوی دیگر‌، سنت‌های‌ پیشین اسلامی را که بر نـشر دانـش و بهره‌رسانی همگانی از آن تأکید دارند، یکی از عوامل‌ کم‌توجهی‌ دانشمندان ایرانی به برخی قراردادهای غربی در خصوص حق مالکیت آثار علمی‌ معرفی‌ کرده‌اند. به عنوان عاملی دیگر، رشد سریع‌ دانشگاه‌ها‌ و عدم‌ توانایی آنـ‌ها در پرورش دانـشجویان و دانشمندان مسلط‌ به‌ زبان انگلیسی و کنترل برون‌دادهای پژوهشی آن‌ها را ذکر کرده‌اند و به اهمیت و شأن اجتماعیِ‌ دانشمند‌ بودن و عضو هیئت علمی دانشگاه‌ شدن‌ در نزد‌ ایرانیان‌ و اشتیاق‌ آن‌ها به کسب ایـن شـأن اشاره‌ کرده‌اند‌.

– نوانگاری خاطره‌ها: گاهی نیز، از فراموشی به عنوان عامل برخی از دستبردهای‌ علمی‌ یا ادبی نام برده‌اند. این نوع‌ فراموشی که از آن‌ با‌ عنوان «نوانگاری خاطره‌ها (21)» یاد‌ می‌کنند‌، در واقـع نـوعی دسـتبرد علمی برخاسته از ناخودآگاه افراد اسـت؛ بـا ایـن توضیح‌ که‌ افراد ایده یا راه حلی‌ را‌ که‌ برای مسأله‌ای پیدا‌ کرده‌ است، نو می‌پندارد؛ در‌ صورتی‌ که آن را از فرد دیگری کسب کرده اسـت و در اثـر فـراموشی احساس می‌کند‌ که‌ آن ایده برای اولین‌بار به ذهـن‌ خـودش‌ رسیده است‌ (روی‌، (22‌) 1389).

– نگارش علمی به‌ زبان دوم: یکی از دلایل همیشگی و قابل بحث استفاده از واژه‌های دیگران، بحث ناآشنایی نویسندگان‌ بـا‌ زبـان نـگارش عملی است که معمولاً‌ زبان‌ دوم‌ آن‌ها‌ به‌ شمار مـی‌رود. جدای‌ از‌ درست بودن یا نبودن دلایل و توجیهات نویسندگانی که متهم به استفاده از واژگان دیگران در نگارش‌ مقاله‌های‌ به‌ زبـان دوم (عـمدتاً زبـان انگلیسی) می‌شوند (ییلماز‌، (23‌) 2007‌)، عدم‌ آشنایی‌ کافی‌ نویسندگان به زبان، همیشه مـسأله‌برانگیز بـوده است.

راهکارهای پیش‌گیری از ارتکاب سوء رفتارهای پژوهشی

با شناخت دلایل وقوع سوء رفتارهای پژوهشی، جلوگیری از ارتـکاب ایـن گـونه رفتارها‌ و کاهش آن‌ها می‌تواند با برنامه‌ریزی منسجم‌تری انجام شود. از جمله راهکاری پیـش‌گیری از وقـوع و کـاهش میزان ارتکاب سوء رفتارهای پژوهشی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. شناخت سوء رفـتارهای پژوهـشی‌

نـخستین‌ و مهم‌ترین قدم برای پیش‌گیری و کاهش میزان ارتکاب سوء رفتارهای پژوهشی، آشنایی با تعاریف و شـناخت دلایـل و عوامل ارتکاب این سوء رفتارها است. نه فقط شناخت متولیان آموزشی و پژوهشی از انـواع‌ و تـعاریف‌ سـوء رفتارهای پژوهشی و دانشگاهی می‌تواند در پیش‌گیری و کاهش ارتکاب این سوء رفتارها بسیار مؤثر باشد (مـنصوریان، 1390الف)، بـلکه بالا بردن

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 9)


سطح آگاهی‌ عم‌وم مردم در این مورد‌ نیز‌ می‌تواند در کاهش و پیش‌گیری از ارتـکاب سـوء رفـتارهای پژوهشی و دانشگاهی، تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

2. آموزش فرایند پژوهش و درج صحیح استناد به پژوهشگران و دانش‌پذیران

بـیشتر‌ مـتون‌، آموزش پژوهش و استناد را‌ به‌ عنوان یک عامل اساسی برای پیش‌گیری و کاهش سـوء رفـتارهای پژوهـشی در نظر می‌گیرند (فیشر و زیگموند، 2011؛ اسلامی، 1390؛ منصوریان، 1389الف). به طور قطع، آگاهی افراد از مصادیق و تعاریف سوء‌ رفـتارهای‌ پژوهـشی، بـاعث ایجاد حساسیت نسبت به این مسأله و رعایت بیشتر آن می‌شود؛ با این تـوضیح کـه تمرکز برنامه‌های آموزشی بر جلوگیری از دستبرد علمی کافی نیست؛ بلکه باید بر مهارت‌های‌ نگارشی‌ علمی و فـرهنگ‌پذیری‌ دانـش‌پذیران تأکید داشته باشند (هیتمن و لیتوکا، 2011، ص 104). الندر، پیتام، لوشر، فاکس و پین (24) (2010)، بهبود مـعنادار‌ درک افـراد از مفاهیم دستبرد علمی و رعایت استناد را بعد از‌ آمـوزش‌ بـه‌ آنـ‌ها مشاهده کردند. در کنار آموزش، یاری مستمر گـروه آمـوزشی برای دانش‌پذیران می‌تواند مؤثر باشد. گروه آموزشی‌، ‌‌علاوه‌ بر آموزگاران و اساتید، به افـرادی کـه در فرآیند آموزش در کنار دانش‌پذیران هـستند‌، مـانند‌ برنامه‌ریزان‌ آمـوزشی، کـتابداران، دسـتیاران آموزشی و‌… اشاره دارد. گیبسون و چسترفنگمن (2011) در مقاله‌ای بـا عـنوان «نقش‌ کتابداران در مبارزه با دستبرد علمی»، با قبول محدودیت‌هایی که از لحاظ نـمونه‌ و قـابلیت تعمیم در مقاله‌ وجود‌ دارد، نقش کتابداران را در مـبارزه با دستبرد علمی نـقشی مـهم عنوان می‌کنند. بیشتر کتابدارانِ پاسـخ‌دهنده بـه پرسش‌نامه پژوهش‌شان، درباره استناد و شیوه‌های استناددهی به دانشجویان کمک می‌کنند و بیش از 70 درصد‌ آنـان حـداقل یک بار در سال با سـؤال‌هایی دربـاره دسـتبرد علمی از سوی دانـشجویان مـواجه شده‌اند. به علاوه، ذکـر مـی‌کنند که لمپرت (25) (2008)، در مصاحبه‌ای از طریق پست الکترونیکی نظرِ‌ مک‌کیب‌ را درباره نقش کتابداران در مبحث دستبرد عـلمی و تـقلب می‌پرسد و مک‌کیب در پاسخ، نقش کتابداران و دیـگر دسـت‌اندرکاران امور تـحصیلی را بـه عـنوان فراهم‌آوران برنامه‌های آموزشی بـه منظور استفاده صحیح دانشجویان‌ از‌ اینترنت در پژوهش‌های دانشگاهی‌شان قلمداد می‌کند.

3. نگارش آیین‌نامه‌ها، وضع قراردادها، سیاست‌گذاری و قـانون‌گذاری دقـیق

بعد از شناخت تعاریف و مصادیق و انواع سـوء رفـتارهای پژوهـشی، وضـع قـراردادها از سوی مؤسسات پژوهـشی و دانـشگاه‌ها‌ و تعیین‌ دقیق موارد و مصادیق سوء رفتارها، از راهکارهای مؤثر در پیش‌گیری و کاهش ارتکاب این نوع سوء رفتارها اسـت (اورگـان، (26) 2006، نـقل در: ایست، 2010، ص 71(.

4. تعیین دقیق نقش افراد‌ و سازمان‌های‌ مـسئول‌ آثـار عـلمی و ادبـی

بـعد از‌ مـشخص‌ شدن‌ ارتکاب موارد سوء رفتارهای پژوهشی، مناقشات بسیاری وجود دارد که مسئولیتِ ارتکاب این موارد را متوجه سازمان‌ها و افراد مختلفی می‌دانند. نویسنده‌ (نویسندگان‌)، سردبیر‌ مجلات، ناشر، مؤسسات پژوهشی و‌… کـه در تولید‌ آثار‌ علمی درگیر هستند، هر کدام به نوبه خود، می‌توانند در تولید آثار نامعتبر دخیل باشند. تعیین دقیق نقش هر‌ یک‌ از‌ این‌ها می‌تواند باعثِ تقسیم وظایف و ایجاد مسئولیت برای آنـ‌ها بـاشد‌ و این امر، می‌تواند در کاهش و جلوگیری از ارتکاب سوء رفتارهای پژوهشی مؤثر باشد. به علاوه، تعیین سازمان‌های مسئول‌ پیگیری‌ موارد‌ این‌چنینی، در صورت ارتکاب موارد سوء رفتارهای پژوهشی می‌تواند باعث انسجام‌ فـعالیت‌ها‌، قـوانین و رویه‌های موجود باشد (فیشر و زیگموند، 2011؛ برلینک، 2011، ص 368).

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 10)


5. کارشناسی و اصلاح قوانین و رویه‌های مولد فشار‌ برای‌ نگارش‌ آثار علمی

با بررسی انگیزه‌های افرادی که مرتکب دسـتبرد عـلمی شده‌اند، می‌توان‌ دریافت‌ که‌ بـرطرف کـردن فشارهای نادرست و مشوق‌های منفی محیطی می‌تواند در کاهش این سوء رفتارها بسیار‌ مؤثر‌ باشد‌. برای دانشجویان، فشار اساتید و انتظار آن‌ها برای نگارش آثار علمی در زمـان کـوتاه و از‌ کسانی‌ که چندان از لحـاظ عـلمی ورزیده نیستند، دانشجویان را به ارتکاب انواع سوء‌ رفتار‌ پژوهشی‌ وادار می‌کند؛ هرچند نمی‌توان فرد خاطی را با استفاده از توجیه وجود فشار برای‌ تحویل‌ آثار علمی از اتهام تبرئه کرد. برای اساتید و سایر پژوهـشگران نـیز، شرایط نسنجیده‌ برای‌ ارتقا‌ و دریافت پایه و کسب مزایا و التزام‌های عموماً کمّیِ انتشار مقالات علمی می‌تواند به عنوان عوامل فشار‌ و مشوق‌های‌ منفی، باعث ارتکاب انواع سوء رفتارهای پژوهشی شود.

6. تنظیم قـراردادها و تـوافق‌های بین‌المللی‌

بـا‌ وجود‌ تفاوت‌های فرهنگی بین جوامع مختلف، می‌توان نقاط اشتراکی را در هنجارهای اخلاقی جوامع مشخص کرد‌ که‌ با‌ تـکیه بر آن‌ها، وضع قراردادهای بین‌المللی درباره سوء رفتارهای نگارش علمی امـکان‌پذیر‌ شـود‌. دربـاره نادرستی سوء رفتارهای پژوهشی، میان متخصصان اخلاق پژوهش اتفاق نظر است (اسلامی، 1390، ص 10). اگرچه‌ در‌ مورد این راهکار، بـحث‌های ‌ ‌کـارشناسی بسیاری در جنبه‌های مختلف: فلسفی، حقوقی، جامعه‌شناسی‌، سیاسی‌، مردم‌شناختی و‌… وجود دارد، اما به نظر‌ مـی‌رسد‌ بـا‌ تـوجه به تمایز بحث دستبرد علمی و سوء‌ رفتارهای‌ پژوهشی با موضوع حق مؤلف و ناظر بودن دسـتبرد علمی بر ابعاد اخلاقی استفاده‌ معنوی‌ نادرست از آثار دیگران نسبت‌ به‌ ابعاد مـادی‌ استفاده‌ که‌ در حق مـؤلف مـطرح است، مباحث‌ فلسفی‌ و فرهنگی موجود در این‌باره را می‌توان با به سرانجامی به نفعِ رعایت‌ اخلاق‌ در محیط‌های پژوهشی و دانشگاهی رساند؛ همچنان‌ که معاهداتی در این‌ زمینه‌ وجود دارد. (27)

7. هشیاری پژوهشگران‌ در‌ حوزه‌های موضوعی و افراد مرتبط مـانند سردبیران نشریات

از دیگر عواملی که می‌تواند به‌ پیش‌گیری‌ از انواع سوء رفتار پژوهشی‌ کمک‌ کند‌، هشیاری پژوهشگران در‌ حوزه‌های‌ موضوعی اختصاصی خود است‌. در‌ بعضی موارد، مانند تشخیص دستبرد علمی صورت‌گرفته در ترجمه آثار، آگـاهی و هـشیاری پژوهشگران بسیار‌ تعیین‌کننده‌ است. افراد و سازمان‌هایی که با حوزه‌ نشر‌ ارتباط دارند‌، مانند‌: ناشران‌، نشریات، سردبیران، داوران علمی‌ نشریات و همایش‌ها می‌توانند با بررسی آثار در حوزه‌های تخصصی خود، بسیاری از موارد سوء رفـتار‌های‌ پژوهـشی‌ را تشخیص دهند.

8. تأکید بیشتر بر‌ رعایت‌ اخلاق‌ در‌ جوامع‌

مشاهده موارد مختلف‌ وقوع‌ سوء رفتارهای پژوهشی، در حالتی که عبور افراد از مرزهای اخلاقی جامعه و جهانی مشخص است، می‌تواند‌ به‌ ضعف‌ اخـلاقی افـراد اشاراتی داشته باشد. یکی از‌ پیشنهادهای‌ صاحب‌نظران‌، تقویت‌ بعد‌ اخلاقی‌ زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها در جوامع مختلف است؛ به گونه‌ای که شرایط پرفشار محیطی و وسوسه‌های موجود، به‌راحتی پایه‌های عملکرد اخلاقی را مـتزلزل نـسازد.

9. افـشاگری موارد سوء رفتار‌ پژوهشی

عـده‌ای مـعتقدند بـه سبب وجود نقص‌های فراوانِ قانونی و حقوقی در مورد مالکیت معنوی و به‌ویژه مباحث سوء رفتار در محیط‌های علمی و دشواری‌های پی‌گیری حقوقی سوء رفتارهای پژوهـشی، مـی‌توان بـا بهره‌گیری‌ از‌ افشاگری، دست کم، با استفاده از عامل تـرس از افـشاگری و ریختن آبروی افراد خطاکار، کمی از این

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 11)


پدیده نادرست جلوگیری کرد (ایران‌کیس، 1390). مشاهده سوء استفاده‌های افراد خطاکار و عدم‌ برخورد‌ قـانونی بـا آنـ‌ها، برخی از دانشگاهیان را به استفاده از افشاگریِ موارد سوء رفتار ترغیب کـرده است. راه‌اندازی سایت «استادان علیه تقلب» (28‌) نیز‌ کمابیش با همین هدف همراه‌ بوده‌ است؛ هرچند هم‌اکنون این سـایت دچـار فـیلترینگ شده است. البته این نوع افشاگری‌ها، همواره با چالش‌هایی همراه بـوده اسـت. ابتدا این‌که افرادی که به‌ افشاگری‌ دست می‌زنند، باید خود‌ به‌ طور کامل با موضوع سـوء رفـتارهای پژوهـشی آشنا بوده، از وجاهت علمی در جامعه برخوردار باشند. مهم است، افشاگری که بـیشتر در مـحیط‌های مـجازی رخ می‌دهد، با نام واقعی افراد‌ اتفاق‌ بیفتد؛ نه این‌که افراد ناشناس و تازه‌کار با نـام‌های جـعلی بـه این کار بپردازند. افشاگری‌ها باید با ادله کافی و به دور از غرض‌ورزی‌های شخصی رخ دهد. وجود سازمان‌های رسـمی بـرای رسیدگی‌ به‌ این موارد‌، امری مطلوب است.

10. تشخیص و پیگیری دستبرد علمی با اسـتفاده از فـناوری

تـشخیص سریع موارد سوء رفتارهای‌ پژوهشی و به‌ویژه دستبرد علمی، می‌تواند یکی از راهکارهای جلوگیری از ارتکاب‌ آنـ‌ها‌ بـاشد‌. علاوه بر راهکارهای زمان‌برِ دستی تشخیص، مانند مرور نظام‌مند آثار تخصصی علمی تـوسط مـتخصصان مـوضوعی همان حوزه‌ها‌ (‌‌تراویس‌، 2008، نقل در: موسوی‌دوست و فنودی، 1389) یک‌دست نبودن متون، منسجم نبودن ساختار متون‌، تنوع‌ شـیوه‌های‌ اسـتناددهی و سایر ویژگی‌های متن، تغییرهای نامتعارف در سبک نگارش نویسنده در یک اثر، و سایر نـاهمگونی‌های‌ شـکلی و مـحتوایی (منصوریان، 1390ب) و گاهی هم به صورت اتفاقی، استفاده از فناوری، از‌ راهکارهایی است که استفاده‌ از‌ آن در دنیا رو به فـزونی اسـت. هـمان طور که فناوری، یکی از ابزار تسهیل و افزایش موارد سوء رفتار پژوهشی شـناخته مـی‌شود، می‌تواند ابزاری برای تشخیص و کنترل سوء رفتارهای پژوهشی باشد‌ (کونگ و همکاران، 2010؛ لونگ و چان، (29) 2007؛ موسوی‌دوست و فنودی، 1389). نـرم‌افزارهای مـختلفی برای تشخیص تشابه متون وجود دارد که به عنوان نرم‌افزارهای تشخیص دستبرد عـلمی شـناخته می‌شوند. از نمونه‌های رایگان این‌ نرم‌افزارها‌ می‌توان بـه: چـیمپسکی، (30) کـپی‌تِرَکر، (31) اتْبِلاست، (32) پلجریزم چکر، (33) پلاجیوم (34) و سایت‌پِلَگ (35) اشاره کـرد و از نـمونه‌های تجاری نیز می‌توان ترن‌ایت‌این (36) و آیذنتیکت (37) محصولات شرکت آی‌پارادایم، (38‌) کپی‌اسپیس‌، (39) پلگ‌اسکن (40) و وری‌گاید (41) را نام بـرد (ویـکی‌پدیا، 2011آ). علاوه بر متون علمی، ایـن نـرم‌افزارها با بـهره‌گیری از الگـوی خـاص، قادر به تشخیص تقلب در زمینه‌های مـختلف ارتـکاب‌ دستبرد‌ علمی هستند؛ برای مثال، سرویس جِی‌پی‌لگ (42) برای تشخیص دستبرد علمی احـتمالی در بـین تکالیف دانشجویان در حوزه برنامه‌نویسی جاوا طـراحی شده است (پریچلت، مـالپول و فـیلیپ‌سن، (43) 2002)).

اهمیت‌ استناد‌ صحیح‌ در رعایت اخـلاق در پژوهـش‌

همان‌ طور‌ که در بخش «عوامل ارتکاب سوء رفتارهای پژوهشی» ذکر شد، عدم درج اسـتناد مـناسب، یکی از پربسامدترین دلایل ارتکاب سـوء رفـتارهای‌ پژوهـشی‌ به‌ شمار مـی‌رود. آن قـسمت از سوء رفتارهای پژوهشی‌ کـه‌ در اثـر عدم رعایت قواعد استناد رخ می‌دهند، خود به دو دسته آگاهانه و ناآگاهانه تقسیم‌بندی می‌شوند. در دسته آگـاهانه‌، سـوء‌ رفتارهایی‌ جای دارند که عموماً نـاشی از عـدم رعایت اخـلاق هـستند‌؛ بـرای مثال، یکی از شایع‌ترین انـواع این نوع، حذف کردن حلقه استنادی است؛ به این صورت که نویسندگان‌، به‌ واسطه‌ خـواندن یـک مطلب از منبع الف ـ که خود نقل قـولی اسـت‌ از‌ مـنبع ب ـ بـه مـنبع ب استناد می‌کنند؛ بـدون آنـ‌که نامی از منبع ب در اثر خود بیاورند؛ هرچند که‌ ممکن‌ است‌ نویسندگانی که مرتکب این اشتباه می‌شوند، از روی تـوجیه، عـمل خـود را‌ از‌ روی‌ ناآگاهی عنوان کنند.

دسته ناآگاهانه، شـامل سـوء رفـتارهایی اسـت در اثـر آمـوزش ناکافی یا‌ نادرست‌، یا‌ عدم آموزش درج استناد. عموماً یادگیری درج صحیح استناد، به عنوان یکی از پایه‌های‌ نگارش‌ علمی در

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 12)


نظر گرفته می‌شود. متأسفانه، در سال‌های اخیر، می‌توان گفت به دلایـل‌ مختلف‌، آشنایی‌ پژوهشگران ایرانی با قواعد استناد علمی در سطح مطلوبی قرار ندارد. در هنگام نگارش‌ علمی‌، پژوهشگران باید جنبه‌های ریز و متفاوتی را رعایت نمایند. در سال‌های اخیر، فناوری به‌ عنوان‌ ابزار‌ کمکی در خـدمت بـسیاری از امور عمومی و اختصاصی زندگی افراد قرار گرفته است. در حوزه‌ پژوهش‌ نیز، ابزارهای فناورانه متفاوتی در اختیار پژوهشگران قرار گرفته‌اند. نرم‌افزارهای استنادی، دسته‌ای‌ مفید‌ و مؤثر‌ از ابزارهای فناورانه در حوزه پژوهش به شـمار مـی‌روند. نرم‌افزارهای متعددی در این زمینه توسط‌ پژوهشگران‌ دنیا‌ مورد استفاده قرار می‌گیرند، از جمله: اندنوت،(44) رف‌ورک،(45) زوترو (46‌) و‌‌… . نرم‌افزارهای یادشده، از لحاظ زبان کاربرد، عموماً انگلیسی و لاتـین را بـه صورت پیش‌فرض پشتیبانی می‌نمایند و زبـان‌های‌ مـتفاوت‌ از جلمه زبان فارسی مورد حمایت این نرم‌افزارها نیستند. در نتیجه، پژوهشگران‌ فارسی‌ برای نگارش آثار خود به زبان فارسی‌، نمی‌توانند‌ استفاده‌ بهینه‌ای از این نرم‌افزارها داشـته بـاشند. خوشبختانه‌، به‌تازگی‌ نرم‌افزار «پژوهـیار» بـا کارکرد مجموعه‌سازی، مدیریت منابع و استناددهی، به زبان فارسی در دسترس‌ علاقه‌مندان‌ قرار گرفته است. استفاده از‌ این‌ نرم‌افزارها، این‌ امکان‌ را‌ فراهم می‌سازد که بسیاری از اشتباهات‌ ریز‌ و سهوی پژوهشگران برطرف شود. به علاوه، آمـوزش اسـتناددهی و درج ارجاع با استفاده‌ از‌ این نرم‌افزارها در مواردی آسان‌تر صورت‌ می‌گیرد. در ضمن استفاده‌ از‌ این نرم‌افزارها برای انجام خودکار‌ بسیاری‌ از مراحلی که پیش‌تر به صورت دستی انجام می‌شد ـ مانند درج خودکار فهرست‌ منابع‌ و چـند قـابلیت خودکار دیـگر در‌ این‌ نرم‌افزارها‌ ـ باعث صرفه‌جویی در‌ زمان‌ پژوهشگران می‌شود. در مجموع‌، استفاده‌ از نرم‌افزارهای استنادی علاوه بر صرفه‌جویی در زمان پژوهشگران، مـی‌تواند کمک بسیار مؤثری در‌ درج‌ استناد و نگارش علمی صحیح باشد. رعایت‌ قـواعد‌ اسـتنادی بـه‌ نوبه‌ خود‌، می‌تواند در جلوگیری از‌ ارتکاب ناآگاهانه و سهوی سوء رفتارهای پژوهشی بسیار اثربخش باشد.

پی‌نوشتها:

1. Kwong.

2. Berlinck.

3. Gad-el-Hak‌.

4. Butler‌.

5. Gibson and Chester-Fangman.

6. دو قسمت‌ «انواع‌ سـوء‌ ‌ ‌رفـتارهای‌ پژوهشی‌» و «دلایل ارتکاب سوء‌ رفتارهای‌ پژوهشی»، با تغییراتی اندک از پایان‌نامه مؤلف برگرفته شـده‌اند.

7. Plagiarism.

8. Self-plagiarism.

9. Fabrication.

10. Falsification.

11‌. Professional‌ Misconduct‌.

12. Ghazinoory, Ghazinoori, & Azadegan-Mehr.

13‌. Atkins‌ and‌ Herfel‌.

14‌. East‌.

15. Conventions.

16. Heitman and Litewka.

17. Celik.

18. Generalization.

19. Normalization.

20. Abuse.

21. Cryptomnesia.

22. Roig.

23. Yilmaz.

24. Elander, Pittam, Lusher, Fox, & Payne‌.

25. Lampert.

26. O’Regan.

27. بـرای اطـلاع بیشتر از قراردادهای بین‌المللی موجود، می‌توان مراجعه کرد به: امانی، تقی (1383).

قوانین و مقررات حق مالکیت فـکری اعم از ملی و بین‌المللی. تهران: بهنامی‌.

28‌. Professors Against Plagiarism.

29. Leung & Chan.

30. Chimpsky.

31. CopyTracker.

32. eTBLAST.

33. The Plagiarism Checker.

34. Plagium.

35. CitePlag.

36. Turnitin.

37. Ithenticate.

38. iParadigm.

39. Copyspace‌.

40‌. PlagScan.

41. Veriguide.

42. Jplag.

43. Prechelt, Malpohl, Philippsen.

44. EndNote.

45. Refwork.

46. Zotero.

منابع فارسی:

1. اسلامی، حسن (1390). چو دزدی با‌ چراغ‌ آیـد: سرقت علمی در سطح‌ دانـشگاهی‌. آیـنه پژوهش. سال بیست و دوم. شماره یکم. فروردین و اردیبهشت. پیاپی 127. ص 7-17.

2. ایران‌کیس (اول آذر 1390). بی‌اخلاقی در بحث از اخلاق حرفه‌ای. فرستاده‌شده به‌ گروه‌ بحث ایران‌کیس، قابل بازیابی‌ از‌:

http://groups.google.com/group/IranKIS/browse_thread/thread/e25529eddeacbf66?hl=en

3. حری، عباس (1372). مروروی بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی. تهران: نشر کتابخانه.

4. خالقی، نـرگس (1387). اخلاق پژوهش در حوزه علوم‌ اجتماعی‌. فصلنامه اخلاق در حوزه علوم و فناوری. شماره‌های 1و2. ص 83-92.

5. خسروی، فریبرز (1385). سرقت ادبی. فصلنامه کتاب. شماره 67. پاییز 1385. ص 9-10.

6. رجب‌زاده عصارها، امیرحسین (1390). مطالعه میزان آشنایی دانشجویان و اساتید‌ دانشگاه‌ تهران با‌ مـفاهیم و مـصادیق سوء رفتارهای پژوهش و روش‌های پیشگیری از آن. دانشگاه تهران. دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی.

7. ستوده، هاجر‌؛ رفیع، نجمه و میرزایی، زهرا (1389). نگاهی به دستبرد علمی و راهکارهای پیشگیری‌ و پیگیری‌ آن‌. فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. 52. شماره چـهارم. جـلد 13.

8. سجادی، مهدی و عبدالله‌یار، علی (1387). تبیین ابعاد اخلاقی پژوهش‌های ‌‌تربیتی‌ و رسالت مراکز آموزشی و پژوهشی. روش‌شناسی علوم انسانی. سال چهاردهم. شماره 57. ص 105-123‌.

9. عطاران‌، محمد‌ (1390). سرقت علمی و فناوری‌های جدید. رشد مدرسه فردا. دوره هـفتم. شـماره 8. ص 3-5.

10. فرامرز قراملکی، احد‌ (1387). اخلاق حرفه‌ای. تهران: سرآمد.

11. فرامرز قراملکی، احد (1383). خاستگاه اخلاق پژوهش‌. آینه میراث. دوره جدید‌. سال‌ دوم. شماره چهارم. پیاپی 27. ص 7-17.

12. فرهود، داریوش (1389). اخلاق آکادمیک در آموزش و پرورش. اخلاق در علوم و فناوری. سال پنـجم. شـماره 3و4. ص 1-4.

13. فـرهود، داریوش (1386). مروری بر تاریخچه اخلاق هـمراه‌ بـا گـردآوری زمینه‌های گوناگون اخلاق. اخلاق در علوم و فناوری. سال دوم. شماره 1و2. ص 1-6.

14. قدسی، محمد (1390، 4 آذر – 2011، 25 نوامبر). ترجمه مقاله انگلیسی: تقلبی گسترده. در وبلاگ استادان علیه تقلب. بـازیابی‌شده‌ در‌ تـاریخ 20 دی 2012، ر.ک:

http://www.profs-against-plagiarism.com/2011/11/blog-post_25.html

15. مـدرسی، محمدرضا (1371). فلسفه اخلاق: پژوهشی در بینان‌های زبانی، فطری، تـجربی، نـظری و دینی‌ اخلاق‌. تهران، سروش.

16. منصوریان، یزدان (1390الف). «پایبندی به اخلاق علمی و پیشگیری از فریبکاری در سایه علم». پایگاه تحلیلی خبری لیزنا. سـخن هـفته، شـماره 35، 20 تیر 1390.

17‌. منصوریان‌، یزدان (1390ب).«مروری بر رعایت نکات اخلاقی در نگارش مـقالات علمی». ]فایل پاورپوینت[. ارائه شده در انجمن اخلاق ایران، 7 تیرماه 1390.

18.منصوریان، یزدان (1389الف). سرقت علمی و روش‌های‌ پیشگیری‌ از‌ آن‌ها. رشد مدرسه فـردا. دورهـ‌ هـفتم‌، شماره‌ 47. ص 6 – 9.

19. منصوریان، یزدان (1389ب). مبانی نگارش علمی. تهران: کتابدار.

20. موسوی‌دوست، سارا و فـنودی، حـنانه(1389). تخلفات و دستبردهای علمی و ادبی. فصلنامه‌ نشاء‌ علم‌. سال اول. شماره اول. دی ماه. ص 22-29‌.

21‌. نخعی، نوذر؛ نجفی‌پور، حمید؛ روحانی، عـلی‌اکبر؛ رفـتاری، شـاهرخ؛ مبشر، مینا و حسنی، فاطمه (1389). آیین‌نامه انضباطی پیشنهادی سوء رفتارهای پژوهشی‌: یک‌ پژوهـش‌ کـیفی. گـام‌های توسعه در آموزش پزشکی. دوره هفتم، شماره اول‌. ص 1 – 8.

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 13)


ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 14)


منابع لاتین:

1. Berlinck, R. G. S. (2011). The academic plagiarism and its punishments: a review. Brazilian Journal of Pharmacognosy, 21(3), 365-372‌.

2. Bouville‌, M. (2008‌). Plagiarism: Words and Ideas. Sci Eng Ethics 14, 311-322.

3. Bretag‌, T., &‌; Mahmud, S. (2009). Self-Plagiarism or Appropriate Textual Re-use? J Acad Ethics, 7, 193-205.

4. Butler, D. (2009). Plagiarism‌ Scandal‌ in‌ Iran. Nature. 462. 704-705.

5. Celik, C. (2010). Perceptions of University Students on‌ Academic‌ Honesty‌ as Related to Gender, University Type and Major in Turkey. The Journal of American‌ Academy‌ of‌ Business, 14(2), 271 – 278.

6. East, J. (2010). Judging plagiarism: a problem of morality and convention. High‌ Educ‌, 59(69-83).

7. Elander, J., Pittam, G., Lusher, J., Fox, P., & Payne, N. (2010). Evaluation of an‌ intervention‌ to‌ help students avoid unintentional plagiarism by improving their authorial identity. Assessment & Evaluation in‌ Higher‌ Education, 35(2), 157-171.

8. Fischer, B. A., & Zigmond, M. J. (2011). Educational approaches for discouraging plagiarism‌. Paper‌ presented‌ at the Urologic Oncology: Seminars and Original Investigations 29.

9.Gad-el-Hak, M. (2011). Publish or‌ Perish‌, An Ailing enterprise? Physics Today, 57(3).

10. Ghazinoory, S., Ghazinoori, S., & Azadegan-Mehr‌, M. (2011‌). Iranian‌ Academia: Evolution after Revolution and Plagiarism as a Disorder. Sci Eng Ethics, 17, 213-216.

11‌. Gibson‌, N., &‌; Chester-Fangman, C. (2011). The librarian role in combating plagiarism. Reference Services Review‌, 39‌(1), 132-150.

12. Heitman, E., & Litewka, S. (2011). International perspectives on plagiarism and considerations for teaching international‌ trainees‌. Paper presented at the Urologic Oncology: Seminars and Original Investigations.

13. Ireland‌, R. D. (2009‌). From The Editors: When Is A “New” Paper‌ Really‌ New‌? Academy Of Management Journal, 52(1), 9-10.

14‌. Joeckel‌ III, G. L. (2007). An Evaluation Of Compatibility, Effectiveness, Utility, And Implementation Of Plagiarism-Detection‌ Software‌ Operating In The Honor Code‌ Environment‌ At Brigham‌ Young‌ University‌. Brigham Young University.

15. Jones, K. O., &‌; Moore‌, T. A. (2010, June 17–18, 2010). Turnitin Is Not The Primary Weapon In‌ The‌ Campaign Against Plagiarism. Paper Presented At‌ The International Conference On‌ Computer‌ Systems And Technologies – Compsystech’10‌, Sofia‌, Bulgaria.

16. Kaner, C., & Fiedler, R. L. A Cautionary Note on Checking Software Engineering Papers for‌ Plagiarism‌. IEEE Transactions On Education, 51‌(2), 184‌-188‌.

17. Kwong, T., Ng‌, H.-M., Mark‌, K.-P., & Wong, E. (2010). Students‌’ and‌ faculty’s perception of academic integrity in Hong Kong. Campus-Wide Information Systems, 27(5), 341‌-355‌.

18. Lambert, E. G., Hogan, N. L., & Barton, S. M. (2003‌). Collegiate‌ Academic Dishonesty‌ Revisited‌:What‌ Have They Done, How‌ Often Have They Done It, Who Does It, And Why Did They Do It?‌. Electronic‌ Journal‌ of Sociology, 7.4.

19. Lampert, L.D. (2008), Combating‌ Student‌ Plagiarism‌: An‌ Academic‌ Librarian’s Guide, Chandos‌ publishing‌, Oxford.

20. Leung, C.-H., & Chan, Y.-Y. (2007, October 18–20, 2007). A Natural Language Processing Approach to Automatic‌ Plagiarism‌ Detection‌. Paper presented at the SIGITE’07, Destin‌, Florida‌, USA‌.

21‌. Lewis‌, B. R., Duchac‌, J. E., & Beets, S. D. (2011). An Academic Publisher’s Response to Plagiarism. Journal of Business Ethics, 102, 489-506.

22. Maddox, J. (1995). Plagiarism is worse than mere theft. Nature, 376‌, 721.

23. Maurer, H., Kappe, F., & Zaka, B. (2006). Plagiarism – a survey. Univ Comp Sci.12. 1050-1084.

24. Oxford Dictionaries (2011). “Plagiarism”. Retrieved November, 9, 2011, from http://oxforddictionaries.com/definition/plagiarism.

25‌. Pecorari‌, D. (2008). Academic Wrinting and Plagiarism. New York; London: Continuum.

26. Pennycook, A. (1996). Borrowing others’ words: text, ownership, memory, and plagiarism. TESOL Quart., 30, 201-230.

27. Prechelt, L., Malpohl, G., &‌; Philippsen‌, M. (2002). Finding Plagiarisms among a Set of Programs with JPlag. Journal of Universal Computer Science, 8(11), 1016-1038.

28. Pritchett, S. (2010). Perception About Plagiarism‌ Between‌ Faculty and Undergraduate Students. Doctoral‌ Dissertation‌ at Alliant International University.

29. Proofreading. (1990) (15 ed., Vols. 9). Encyclopedia Britanica. Pp. 405-406.

30. Roig, M. (2001). Plagiarism and Paraphrasing Criteria of College‌ and‌ University Professors. Ethics &‌; Behavior‌, 11(3), 307-323.

31. Skandalakis, J. E., & Mirilas, P. (2004). Plagiarism. ARCH SURG, 139, 1022 – 1024.

32. Smith, N., & Wren, K. R. (2010). Ethical and Legal Aspects Part 2: Plagiarism—‘‘What Is It and‌ How‌ Do I Avoid It?’’. Journal of PeriAnesthesia Nursing, 25(5 (October)), 327-330.

33. Stamatatos, E. (2011). Plagiarism detection based on structural information. CIKM’ 11. October 24-28-. 2011, Glascow, Scottland, UK‌. Retrieved‌ from www‌.icsd.aegean.gr/CIKM2011.PDF

34. Turnitin for Admissions. (2011). Retrieved 18 sep 2011, from http://www‌.turnitinadmissions.com/about.html

35. Wikipedia (2011a). “Plagiarism Detection”. The free‌ encyclopedia‌. Retrieved‌ November, 12, 2011, from http://en.wikipedia.org/wiki/Plagiarism_detection

36. Wikipedia (2011b). “Proofreading”. The free ‌‌encyclopedia‌. Retrieved November, 10, 2011, from http://en.wikipedia.org/wiki/Proofreading

37. Wikipedia‌ (2011c‌). “Scientific‌ Misconduct”. The free encyclopedia. Retrieved November, 6, 2011, from http://en.wikipedia.org/wiki/Scientific_misconduct‌

38. Wilkinson, J. (2009). Staff and Student Perceptions of Plagiarism and Cheating. International Journal‌ of Teaching and Learning‌ in‌ Higher Education, 20(2), 98-105.

39. Yazici, A., Yazici, S., & Erdem, M. S. (2011). Faculty and student perceptions on college cheating: evidence from Turkey. Educational Studies, 37: 2, 221 — 231.

40. Yilmaz, I. (2007). Plagiarism? No‌, we’re just borrowing better English. Nature, 449.

ره آورد نور » پاییز 1391 – شماره 40 (صفحه 15)


مطالب مرتبط

نظرات شما

قالب ووکامرس